Zorg voor Beter gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren.
Ik ga akkoord met het plaatsen van cookies (inclusief tracking cookies).
Niet akkoord en lees meer

Medicatieveiligheid

Opslag en beheer van medicijnen

De verantwoordelijkheid van de zorgmedewerker/zorgorganisatie voor opslag en beheer van medicatie verschilt voor de situatie dat de cliënt thuis woont of in een instelling.

Opslag en beheer medicatie - cliënt thuis

  • De cliënt thuis is zelf verantwoordelijk voor de opslag en het beheer van de medicatie, en het zo nodig retourneren naar de apotheek.
  • De verantwoordelijkheid van de zorgmedewerker, als de cliënt thuis hulp krijgt bij medicatie, is:
    - De cliënt informeren over het bewaren van medicatie. Bijvoorbeeld: neem algemene hygiëne in acht; bewaar medicatie die in de koelkast moet, in een afgesloten doos zodat het niet in aanraking komt met voedsel.
    - Afspraken maken over het bewaren van medicatie en deze afspraken vastleggen in het zorgdossier.
    - Signaleren als er problemen zijn, bijvoorbeeld rondslingerende medicatie, een voorraad oude medicijnen. Bespreek bij (voortdurende) problemen de mogelijke risico’s met cliënt, mantelzorger, apotheker en/of huisarts.
  • De thuiszorgmedewerker heeft géén rol in het vervoer van de medicatie. Als de cliënt of mantelzorger niet zelf de medicatie kan halen of terugbrengen, moet de cliënt daarover afspraken maken met de apotheek.

Bovenstaande geldt ook voor de situatie dat de cliënt intramuraal het eigen beheer heeft over de medicatie.
Lees meer: Beoordeling eigen beheer medicatie

Opslag en beheer medicatie - intramuraal

  • Als bij intramurale zorg de cliënt het medicatiebeheer heeft overgedragen aan de zorgorganisatie, zijn de organisatie en zorgmedewerkers verantwoordelijk voor opslag en beheer.
    - De organisatie draagt zorg voor duidelijke afspraken en procedures over opslag en beheer.
    - De organisatie draagt zorg voor passende faciliteiten (bijvoorbeeld een afsluitbare ruimte, koelkast met thermometer).
    - De zorgmedewerker werkt volgens deze afspraken, signaleert eventuele risico’s en problemen en bespreekt deze met de leidinggevende.
  • Zorg voor het op de juiste wijze bewaren van de medicatie, volgens het bewaaradvies van de apotheker en volgens algemene hygiënerichtlijnen.
  • Sla de retourmedicatie, totdat de apotheek deze ophaalt, zo op dat deze niet toegankelijk is voor onbevoegden.
  • Zorg tijdig voor bijbestellen/herhaalrecepten volgens de afgesproken procedure.

Lees meer over de opslag en het beheer van opiaten

Werkvoorraad medicatie - intramuraal

In een instelling mogen alleen medicijnen-op-naam van een cliënt aanwezig zijn. Een uitzondering vormt de werkvoorraad met medicijnen-niet-op-naam, ook wel ‘dokterstas’ genoemd. Artsen die werkzaam zijn voor een zorgorganisatie met de toelating behandeling (zoals een specialist ouderengeneeskunde) kunnen dat nodig hebben voor spoedsituaties. Voor de opslag en beheer van deze werkvoorraad is de ‘Handreiking werkvoorraad geneesmiddelen' opgesteld door ActiZ, GGZ Nederland en VGN (2011).
De Handreiking gaat over de samenstelling en het beheer van deze voorraad medicijnen-niet-op-naam. De werkvoorraad moet beperkt van omvang zijn. De Handreiking geeft daarvoor een aantal toetsingscriteria, bijvoorbeeld de doelgroep in de instelling en het aantal cliënten. De instelling moet kunnen beargumenteren waarom dit soort en deze hoeveelheid geneesmiddelen nodig zijn voor de artsen. Ook moet de instelling het beheer van de werkvoorraad goed regelen. De apotheker heeft een adviserende rol.
Handreiking werkvoorraad op de website van ActiZ

Bewaren van bijsluiters

In de Veilige principes staat dat bijsluiters worden bewaard in het zorgdossier. Dat is gedaan om een vaste plek af te spreken, maar je kunt met elkaar en met de cliënt ook een andere plaats afspreken.

Veelgestelde vragen over opslag, beheer en bijsluiters


Hoe vaak moet de temperatuur van de medicijnkoelkast worden gecontroleerd?

Bedenk wat het ‘principe’ is: het veilig en verantwoord opslaan van medicatie. Dat doe je door medicatie die koel/in de koelkast bewaard moet worden, daar ook in te leggen. En als je er iets uithaalt, vast te stellen of de medicatie/de koelkast inderdaad koel is.

De hygiënerichtlijn voor verpleeghuizen, woonzorgcentra en kleinschalig wonen van het Landelijk Centrum voor Hygiëne en Veiligheid zegt over de temperatuur (artikel 6.4):
“Controleer dagelijks en registreer wekelijks de temperatuur van de koelkast met medicatie. Leg hiervoor een thermometer in de koelkast. Zorg dat de temperatuur tussen 2 en 7 graden is.”
Maak binnen de organisatie afspraken over het monitoren en vastleggen van de temperatuur, en onderneem actie als die niet tussen de 2 en 7 graden ligt!
 


Is het bewaren van een papieren bijsluiter nog nodig? Je kunt de informatie ook digitaal opzoeken of via een app.

Bij een bijsluiter gaat het erom dat de cliënt geïnformeerd wordt. Primair is het niet de zorgmedewerker waarvoor een bijsluiter wordt geleverd. De zorgmedewerkers kan er natuurlijk wel gebruik van maken. Of de informatie via een bijsluiter, app of internet tot de cliënt (en zorgmedewerker komt) maakt niet uit. Het gaat niet om de vorm van de informatie maar om de inhoud die beschikbaar moet zijn.

 

Bij het kiezen van de vorm (papieren bijsluiter of digitaal) is dus van belang of de cliënt (en/of zijn mantelzorger) toegang heeft tot de informatie. Niet alle, maar wel steeds meer, cliënten kunnen met digitale informatie overweg. Als de cliënt niet met de digitale vorm overweg kan, doet een app geen recht aan de eigen verantwoordelijkheid en eigen regie van de cliënt en de mantelzorger als die iets zou willen nazoeken. Het is dus van belang om met elkaar af te spreken, op maat van de cliënt, hoe de bijsluiter beschikbaar is voor de cliënt (en eventueel voor de zorgmedewerker). Met de apotheek kun je afspreken hoe vaak papieren bijsluiters worden geactualiseerd.
 


Hoe groot mag de werkvoorraad medicatie (dokterstas) in een zorginstelling zijn?

Een werkvoorraad heeft een beperkte omvang. Welke medicatie tot de werkvoorraad behoren en in welke hoeveelheid, is afhankelijk van de lokale omstandigheden. De samenstelling en omvang van de werkvoorraad moet in redelijke verhouding staan tot het aantal cliënten dat de artsen behandelen, de aard van hun aandoeningen, en de termijn waarbinnen de apotheker de werkvoorraad redelijkerwijs kan aanvullen. De werkvoorraad is bedoeld voor het beschikbaar hebben van medicatie voor acute situaties.

In de praktijk blijkt deze werkvoorraad ook te worden gebruikt om het moment tot (week)levering te overbruggen; daarvoor is deze voorraad echter niet bedoeld. In Inspectierapporten wordt regelmatig melding gemaakt van een te omvangrijke voorraad.
Oplossingen hiervoor zijn:
- Afspraken maken tussen zorginstelling en apotheek over spoedlevering.
- Frequentere levering afspreken.
- Medicatie, indien de situatie van de cliënt dit toelaat, zo veel mogelijk starten bij het levermoment.
- Daarnaast met de apotheek afspreken om zo klein mogelijke eenheden te leveren voor de werkvoorraad.
 


Mag een professional in voorkomende situaties medicatie van de cliënt achter slot en grendel opbergen bij cliënten thuis met (beginnende) dementie?

Toelichting vraag

Met het langer zelfstandig thuis wonen, komt de vraag op naar veilig medicatiebeheer thuis. Er zijn situaties waarin het het beste lijkt om thuis medicatie afgesloten voor de cliënt op te bergen, mag dat?

Antwoord Platform Medicatieveiligheid:

Een cliënt thuis is in beginsel zelf verantwoordelijk voor opslag en beheer van medicatie. Als de thuiszorg het vanwege de veiligheid nodig vindt dat medicatie achter slot en grendel wordt bewaard, dan moeten zij dat bespreken met de cliënt of zijn vertegenwoordiger. Het is ook belangrijk om dit met de huisarts af te stemmen. De zorgmedewerker (en/of huisarts) bespreekt met de cliënt (en/of vertegenwoordiger) wat de risico’s zijn, waarom afgesloten bewaren in deze situatie veiliger is, waarom de cliënt eventueel bezwaar heeft en hoe die bezwaren mogelijk kunnen worden weggenomen.

Je mag de medicatie afgesloten bewaren als:

  • de cliënt wilsbekwaam is en de cliënt ermee instemt;
  • de cliënt wilsonbekwaam is en de vertegenwoordiger ermee instemt.

Let op: Leg afspraken goed vast in het zorgdossier.

Wet zorg en dwang

Als de cliënt (of vertegenwoordiger) níet wil dat de medicatie afgesloten wordt bewaard, dan is er een andere situatie. Dan wordt de Wet zorg en dwang (Wzd) van belang. De Wzd is ook in thuissituaties van toepassing, als:

  • de cliënt een indicatie heeft voor langdurige zorg (met grondslag pg of vg) of
  • een arts heeft vastgesteld dat de cliënt, wegens een psychogeriatrische-stoornis of verstandelijke beperking, zorg nodig heeft in de zin van de Wzd.

Als de cliënt wilsbekwaam is en instemt, dan kan, ook volgens de Wzd, de medicatie achter slot en grendel.

Is de cliënt wilsonbekwaam, dan beslist de vertegenwoordiger:

  • Stemt de vertegenwoordiger in, dan kan de medicatie achter slot en grendel.
  • Stemt de vertegenwoordiger wel in, maar verzet de cliënt zich, dan gelden de regels voor toepassing van onvrijwillige zorg (zie hierna).
  • Stemt de vertegenwoordiger niet in, dan kan de medicatie toch achter slot en grendel, onder de voorwaarde dat de regels voor toepassing van onvrijwillige zorg worden gevolgd.

Regels voor onvrijwillige zorg

Toepassing van regels voor onvrijwillige zorg houdt in dat het afsluiten van medicatie in het zorgplan moet worden opgenomen en dat de zorgverantwoordelijke hierover overleg moet voeren met een deskundige van een andere discipline, toestemming nodig heeft van een arts (tenzij de zorgverantwoordelijke zelf arts is), en goedkeuring nodig heeft van de Wzd-arts. Dit alles dus voordat het in het zorgplan kan worden opgenomen. Verder is periodieke evaluatie nodig, waarbij nog een deskundige betrokken moet worden (samen met de reeds genoemden).

JOUW REACTIE
Wil je een link invoegen in de tekst? Zet de link tussen vierkante haken: [www.zorgvoorbeter.nl]



Reacties

Antoinette Bolscher 5/8/2018

Beste as,

Ik weet niet goed wat je bedoelt met je vraag, over het bewaren van medicatielijsten elders. Ik neem aan dat je bedoelt toedienlijsten. Die moeten een bepaalde periode worden bewaard door de zorgorganisatie; die toedienlijsten zijn de verantwoording voor de toegediende medicatie. Het bewaren daarvan is de verantwoordelijkheid van de zorgorganisatie, voor het bewaren daarvan is geen aparte toestemming nodig van de cliënt. Zie voor bewaren en bewaartermijn van de toedienlijsten:
https://www.zorgvoorbeter.nl/nieuws/herzien-advies-bewaartermijn-toedienlijst
Antoinette Bolscher


as 4/8/2018

vraag in het kader van de privacy wet , medicatielijsten ( thuiszorg ) mogen toch alleen elders worden opgeslagen mits de desbetreffende client toestemming geeft ?


Antoinette Bolscher 1/6/2018

Beste Nicole,
Je advies klopt. Medicatie moet in een afgesloten ruimte worden bewaard - het moet niet toegankelijk zijn voor onbevoegden.
Een afgesloten medicijnkar op de gang kan door iedereen worden meegenomen. Dat is dus niet veilig. Een afgesloten zusterpost lijkt me dan in ieder geval beter.
En de situatie zou kunnen worden besproken met het management en facilitaire dienst, zij zijn verantwoordelijk voor gebouwelijke voorwaarden voor goede en veilige zorg.
Antoinette Bolscher


Nicole Rond 30/5/2018

Bewaarplaats medicijnkar: Ik adviseer de afdelingen de medicijnkar op de momenten dat ie niet gebruikt wordt af te sluiten en in een afgesloten ruimten moet staan. Nu blijkt dat sommigen afdelingen de medicijnkarren afgesloten in de gang laten staan, omdat ze geen afgesloten ruimte voor de medicijnkar beschikbaar hebben. Mag dat? Is een afgesloten zusterpost ook afdoende?
Mvg,
Nicole Rond
Adviseur Kwaliteit en Veiligheid


Sabine 23/3/2018

Wij zijn op 't werk bezig met medicatieveiligheid en -beheer. De insuline wordt bij ons geleverd op kantoor, de insuline beheren wij dan in de koelkast waar iedereen bij kan.
Wij zoeken hier een oplossing voor, iemand een idee?


Antoinette Bolscher 13/3/2018

Beste Patricia,
Er is verschil in het beheer van opiaten thuis en intramuraal, omdat thuis alleen de voorraad van (meestal) 1 client is, en intramuraal de voorraad van veel cliënten. Intramuraal is het risico van misbruik groter. Thuis is alleen de voorraad die steeds wordt voorgeschreven door de arts en afgeleverd door de apotheek. Via de apotheek is dus bekend wat de voorraad is.
Je signaleert dat er een grote voorraad opiaten thuis is; de vraag is hoe dat kan en waarom dat zo is?
Als je signaleert dat de cliënt daar niet goed mee kan omgaan of dat er mogelijk misbruik van wordt gemaakt, is het belangrijk dat te bespreken met de cliënt, en zo nodig met arts en/of apotheek. Een opiatenregistratie thuis zal het probleem van mogelijk misbruik niet oplossen; als er opiaten worden weggenomen is nog steeds niet duidelijk wie dat dan heeft gedaan, een registratie levert niet het bewijs dat de thuiszorgmedewerker het niet heeft gedaan (je kunt immers iets achterover drukken bij het tellen). En we willen juist vermindering van administratieve lasten.
Het probleem dat je signaleert, een voorraad en beheer waar je je zorgen over maakt (veiligheid voor de client én voor jezelf / collega's, om niet beschuldigd te worden), vraagt een gesprek (met client / arts / apotheker) over hoe in deze situatie veilig de medicatie kan worden beheerd.
Antoinette Bolscher, expert ActiZ / ZvB medicatieveiligheid


Patricia Ceelen 9/3/2018

Ik ben voor mijn onderzoek voor kwaliteit te verbeteren op zoek naar:
- Hoe gaan andere thuiszorg organisaties om met opiaten bij de cliënt qua opslag en beheer?
- Hoe wordt de begi voorraad gecheckt als cliënt dit zelf niet meer kan en hoe kan je als verpleegkundige in de thuiszorg je eigen beschermen om beschuldiging van dit soort medicatie tegen te gaan? Omdat je alleen werkt en geen dubbelcheck uit kunt laten voeren door collega, buiten de medicatie dubbelcheck app.
- Ik ben op zoek naar een formulier dat registratie mogelijk maakt van opiaten, zodat je als verpleegkundige hierop terug kunt vallen en steeds kunt laten tekenen door de cliënt, zodat je niet vals beschuldigd wordt en je tegendeel kunt bewijzen.

Door mijn onderzoek ben ik verbaast dat er zoveel verschil zit tussen intramuraal en extramuraal. Normaal gesproken zou een client in de thuiszorg geen grote hoeveelheid van de opiaten in huis hebben, maar in de praktijk gebeurt dit wel. Het is hun eigen verantwoordelijkheid wat ze ermee doen... en dat vind ik zo bizar.

Lopen hier meer verpleegkundigen tegenaan? Of hebben jullie hier al iets aan gedaan als organisatie?


Antoinette Bolscher 9/8/2017

Als professional mag je alleen 'zelfzorg-medicatie' toedienen als het op de toedienlijst staat. Je weet immers niet wat in het zelfzorgmiddel zit en of dat wel of niet samen kan gaan met andere medicatie. Dat is een verantwoordelijkheid van de arts en apotheker om te bepalen.
Als de cliënt een zelfzorgmiddel wil, zal dat via een voorschrift van de arts moeten en op die manier komt het op de toedienlijst. Als een cliënt de medicatie niet op de lijst wil hebben, kun je het als zorgmedewerker niet geven. Adviseer de cliënt om met de arts te overleggen.


A. van Dorst 13/5/2017

Ten aanzien van zelfzorgmedicatie en de toedienlijst: Apothekers willen die vaak alleen op de lijst zetten als het via de apotheek wordt verstrekt. Die middelen van de apotheek kosten vaak veel meer en dat is voor sommige cliënten de reden om het niet op de lijst te willen hebben. Als het er niet op staat, kunnen wij niet een handeling uitvoeren/registreren. Wat nu?


Gerda van Brummelen 1/3/2016

De Veilige principes geven de principes weer, dus zeggen wat in beginsel veilig wordt geacht.
En er staat in dat je op lokaal niveau met betrokken partners afspraken moet maken hoe je het wilt invullen in de praktijk.
Wat betreft bijsluiters: De Veilige principes zijn geschreven toen app’s etc in opkomst waren, daar is nog niet echt rekening mee gehouden.
De vorm ‘papieren bijsluiters’ moet ook gezien worden als toen gangbare oplossing terwijl er nu andere oplossingsvormen kunnen zijn.
De doelstelling van de informatie bij een geneesmiddel is om de cliënt te informeren. Primair is het niet de zorgmedewerker waarvoor een bijsluiter wordt geleverd.
De zorgmedewerkers kan er natuurlijk wel gebruik van maken. Of de informatie via een bijsluiter, app of internet tot de cliënt (en zorgmedewerker komt) maakt niet uit. Het gaat niet om de vorm van de informatie maar om de inhoud die beschikbaar moet zijn.
Bij het kiezen van de vorm (papieren bijsluiter of digitaal) is dus van belang of de client (en/of zijn mantelzorger) toegang heeft tot de informatie.
Niet alle, maar wel steeds meer, cliënten kunnen met digitale informatie overweg. Als de cliënt niet met de digitale vorm overweg kan, doet een app geen recht aan de eigen verantwoordelijkheid en eigen regie van de client en de mantelzorger als die iets zou willen nazoeken. Het is dus van belang om met elkaar af te spreken, op maat van de cliënt, hoe de bijsluiter beschikbaar is voor de cliënt (en evt. voor de zorgmedewerker).
Wat betreft bewaren: uitgaand van papieren bijsluiters (destijds bij opstellen van de Veilige principes) en om de client de mogelijkheid te bieden om goed betrokken te zijn
(naast dat de info voor professionals beschikbaar moet zijn), zijn we in de VP uitgegaan van bewaren op een eenduidige plek die ook voor de client beschikbaar is, dus het zorgdossier.
Als het teveel is voor in het zorgdossier, kun je daar iets anders over afspreken, als de plek dan maar wel voor iedereen duidelijk is.
Met de apotheek kun je afspreken hoe vaak bijsluiters moeten worden geactualiseerd.


Marielle Verbaarschott 3/2/2016

Bewaar de meegeleverde bijsluiters in het zorgleefplan.
Mijn vraag is moet er van elk medicijn dat de client inneemt een bijsluiter in het zorgpleefplan zitten. Of zijn het allleen de bijgeleverde bijsluiters van de apotheek als er een nieuwe medicatie start. Het is een heel werk om al die bijsluiters op te vragen bij de apotheek en de apotheker zit hier ook niet op te wachten. Waar kan ik pecies vinden wat de wetgeving is? Of is dit per instelling verschillend.


Gerda van Brummelen 14/7/2015

Beste Astrid,
Als een cliënt intramuraal woont en de zorg voor de medicatie ligt bij de zorgorganisatie dan is deze organisatie ook verantwoordelijk voor opslag en beheer.
Dat betekend dat de medicatie in een afgesloten en nagelvaste kast moet worden bewaard.
Een medicijnkar moet ook, als er geen toezicht is, in een ruimte die afgesloten kan worden.
Dus het zou wel kunnen maar dan moet de kast aan bovengenoemde regels voldoen en iedereen die taken heeft rondom medicatie moet er wel ten alle tijden bij kunnen.
Daarentegen moeten anderen (die er niets mee moeten/mogen) er NIET bij kunnen komen.
De organisatie moet vooral late zien dat ze verantwoord omgaan met het beheer en opslag van medicatie.


Astrid 18/6/2015

Wij delen medicatie uit via een medicatiekar, momenteel ben ik aan het onderzoeken wat de voordelen en nadelen zijn als de medicatie op het appartement van de cliënt komt. Kunt u mij daar informatie over geven of tips, voorbeelden.
alvast bedankt.


Gerda van Brummelen 12/2/2015

Dit zijn vragen die je binnen je eigen instelling moet voorleggen aan de bestuurder.
De Veilige Principes gaan niet over ZZP maar over de mate van eigen beheer tot het overnemen van alle zorg rondom medicatie, en alles wat daar tussen zit.


Chantal 4/2/2015

Wat is een verzorgingshuis anno 2015 ? Bedoelen jullie een ZZP zonder behandelfunctie ?
Welke verantwoordelijkheid ligt bij de bewoners / apotheek met ZZP 1 tot en met ZZP 7 zonder behandelfunctie ?