Toon zoekbalkToon menu

Kennisplein voor verpleging, verzorging, zorg thuis en eerste lijn
Medicatieveiligheid

Beheer van opiaten

De verantwoordelijkheid van de zorgmedewerker/zorgorganisatie voor opiaten verschilt voor de situatie dat de cliënt thuis woont of in een instelling.

Opiaten - opslag en beheer thuis

Voor opiaten thuis gelden er geen speciale regels. Thuis is er vaak geen grote voorraad, zoals in een intramurale instelling.

  • Thuis is de cliënt zelf verantwoordelijk voor het bewaren, beheer en retourneren van overgebleven medicatie.
  • Thuis hoeven opiaten niet achter slot en grendel.
  • Ook is er geen aparte opiatenregistratie nodig, de cliënt krijgt alleen de voorgeschreven hoeveelheid.

Als thuiszorgmedewerker heb je geen verantwoordelijkheid in het beheer, maar je hebt wel een signalerende rol of het beheer door de cliënt thuis zorgvuldig gebeurt. Ook kun je de cliënt (en/of mantelzorger) informeren. Kan de cliënt het beheer aan? Hoe kan de cliënt de medicatie zorgvuldig bewaren? Eventuele signalen van misbruik van opiaten (bijvoorbeeld doordat de voorraad te snel op is) kun je bespreken met de cliënt, arts en/of apotheker.

Opiaten - opslag en beheer intramuraal

In een instelling heb je van meerdere cliënten een voorraad van opiaten, dat geeft het risico van misbruik (door medewerkers die opiaten meenemen voor eigen gebruik). Daarom gelden specifieke regels voor het beheer van opiaten in een zorginstelling. Het gaat in dit geval meer om de veiligheid van de zorgmedewerker dan van de cliënt. De zorgmedewerker moet aannemelijk kunnen maken dat zij het opiaat aan de cliënt heeft gegeven en niet de opiaten voor zichzelf heeft opgespaard. Het is de verantwoordelijkheid van de organisatie om het beheer zorgvuldig te regelen en zo bij te dragen aan een veilige werkomgeving. Afspraken over het beheer van opiaten, moeten zijn gericht op het voorkómen van misbruik. Dat is de ‘meetlat’ om de afspraken en procedure in de organisatie te toetsen.

Hoofdregels voor opslag en beheer van opiaten in een zorginstelling 

  • Opiaten op naam en de voorraad opiaten niet-op-naam (‘werkvoorraad’) moeten achter slot worden bewaard en afgezonderd van de overige medicatie (beperken van de toegang tot de opiaten). 
  • Alleen bevoegden mogen toegang hebben tot de opiaten; dit moet zorgvuldig zijn geregeld. 
  • Zorg voor een zorgvuldige opiatenregistratie, bijvoorbeeld: leg vast bij de losse opiaten op naam (niet in GDS / medicatierol) en bij de opiaten niet-op-naam (’werkvoorraad’) wat er wanneer door wie voor welke cliënt wordt uitgehaald. Het is belangrijk om altijd een overzicht te hebben hoeveel opiaten er in voorraad zijn en hoe er met de voorraad is omgegaan (hoeveel is er wanneer binnengekomen, hoeveel is er wanneer uitgegaan, voor wie, door wie).
  • Opiaten op naam kunnen ook in een GDS (medicatierol) worden verstrekt. In dat geval hoeven ze niet apart bewaard (en geregistreerd) te worden, maar kunnen dan gewoon bij de overige medicatie worden bewaard, die ook achter slot liggen.

Dubbele controle bij opiaten?

Bij opiaten is geen dubbele controle nodig. Lees meer hierover bij dubbele controle


Veelgestelde vragen over opiaten

Is een aparte aflever- en retourbon nodig voor opiaten in een intramurale instelling?

Een aparte aflever- of retourbon voor opiaten is niet verplicht, maar het is wel verstandig. Bespreek dit met de apotheek. Apart aftekenen voor ontvangst van opiaten gebeurt vaak wel en is ook verstandig, omdat hiermee wordt gecontroleerd of de levering klopt (en niet achteraf blijkt dat de levering mogelijk niet klopt en er dan alsnog twijfel ontstaat of er te weinig is geleverd of dat er iets is weggenomen). Controle helpt ook misbruik te voorkomen.


Als je gaat aftekenen voor ontvangst, dan moet je het wel zorgvuldig doen (daadwerkelijk controleren). Het is een keuze van een instelling en apotheek hoe men het aflever- en retourproces veilig wil doen, en daarbij hoe en of er apart wordt getekend voor ontvangst van opiaten en hoe retourzending gaat. Het mogelijke misbruik van opiaten moet daarbij goed in overweging worden genomen. Ook bij retour van opiaten geldt: het hoeft niet apart, maar voorkom dat mensen in ‘afgedankte medicatiedozen’ gaan zoeken naar bijvoorbeeld morfine. Zorg dat de retourbox afgesloten is, er niets uit gehaald kan worden, en deze veilig (achter slot) staat tot dat deze wordt opgehaald. Maak hierover afspraken binnen de organisatie en met de apotheker.

Reageer op deze pagina

Wil je reageren op Zorg voor Beter? Lees dan eerst de spelregels door.



Reacties

Antoinette Bolscher 5/10/2022

Beste Indy,
Het gaat in jouw vraag om 2 verschillende dingen:
1 dubbele controle bij toediening van losse (niet in medicatiezakjes voorverpakte) medicatie: daarbij gaat het om een dubbele controle bij toediening van medicatie met een nauwe therapeutische bandbreedte, hiervoor is de landelijke 'dubbel te controleren lijst van de KNMP relevant; zie voor meer info: https://www.zorgvoorbeter.nl/medicatieveiligheid/dubbele-controle
De lijst van KNMP is een advies-lijst; een instelling kan ervoor kiezen om méér medicatie dubbel te controleren (bijv. ook opiaten), of minder.
2. Controle mbt opiaten: bij opiaten (in een instelling) gaat het om controle op de voorraad opiaten. Het risico bij een voorraad opiaten is misbruik (dat medewerkers er opiaten uithalen voor eigen gebruik / misbruik). Daarom moet een instelling afspraken hebben over een zorgvuldig opiatenbeheer met registratie van de voorraad.
Als onderdeel van dit zorgvuldige beheer kiezen instellingen er soms voor om ook een dubbele controle te doen bij de toediening.
Bij een situatie die lijkt op een instelling en waar een voorraad opiaten is van meerdere clienten, dan is misbruik een risico en is een zorgvuldig opiatenbeheer (met registratie) wel verstandig (veilig) om te doen.
Zie verder de informatie over opslag en beheer van opiaten op de informatie-pagina hierboven.
Antoinette Bolscher
Expert medicatieveiligheid ZorgvoorBeter / ActiZ


Indy 4/10/2022

Hoi hoi,
Ik ben bezig met de hbo-v opleiding en loop momenteel stage in een bijna thuis huis (hospice). Hier hebben wij verschillende cliënten die gebruik maken van opiaten zoals methadon en oxycodon.
Nu viel mij op dat hiervoor geen dubbele check is vereist, vanuit het ziekenhuis ben ik dit namelijk wel gewend. Voor de levothyrax was wel een dubbele controle vereist, nu zie ik deze staan in de lijst van de knmp en klinkt dit ook logisch. Toch vind ik het gek dat voor de opiaten geen dubbele controle is vereist. Het bijna thuis huis valt onder de thuiszorg maar is tegelijkertijd een intramurale verblijfsplek. Bij de cliënten thuis kan ik me voorstellen dat er geen dubbele check is vereist maar in het bijna thuis huis voelt het voor mij toch een beetje gek. Ik krijg hier voor mijn gevoel ook niet een concrete richtlijn of uitleg van gevonden.
Kunnen jullie mij hiermee verder helpen toevallig?
Met vriendelijke groet, Indy.


Antoinette Bolscher 5/9/2022

Dag Dirk,
Wij kunnen geen advies geven over de aanschaf van kasten voor opiaten.
Over de werkvoorraad is meer informatie te vinden in de Handreiking werkvoorraad die op deze pagina is te vinden:
https://www.zorgvoorbeter.nl/medicatieveiligheid/handreikingen-richtlijnen-medicatie
De omvang van de werkvoorraad moet in verhouding staan tot het aantal cliënten, de aard van hun aandoeningen en de termijn waarbinnen de apotheker de werkvoorraad redelijkerwijs kan aanvullen (zie paragraaf 2 in de Handreiking). De samenstelling van en het beheer over de werkvoorraad is de verantwoordelijkheid van de artsen van de organisatie.
Antoinette Bolscher
Expert medicatieveiligheid ZorgvoorBeter / ActiZ


dirk 5/9/2022

ik heb een vraag voor de regels en opslag van opiaten waar kan je een veilige kast eventueel met een salto slot krijgen voor de werkvoorraad
en tot hoeveel mag je daarin bewaren
mijn fuctie is huismeester van een verpleeghuis


Antoinette Bolscher 8/7/2022

Dag Sandra,
De algemene wetten in dit verband zijn de Wet Kwaliteit, klachten en geschillen (WKKGZ) die zegt dat een organisatie goede zorg moet bieden, en de Wet BIG (Beroepen individuele gezondheidszorg) die zegt dat je bekwaam moet zijn om handelingen te verrichten. Verder zijn zaken uitgewerkt in professionele veldnormen en richtlijnen, zoals de Veilige principes.
De specifieke handeling die jij noemt is niet in detail geregeld in een wet.
Waar het om gaat is of hier sprake is van veilige zorg en veilig werken, en de afspraken die je daarover met elkaar maakt. Daarbij gaat het in deze situatie om een aantal zaken, zoals:
- Hoe / waar wordt het opgetrokken spuitje bewaard? Medicatie en zeker opiaten moeten niet onbeheerd ergens liggen. En wat zijn de juiste bewaarcondities en wordt daar aan voldaan?
- Hoe weet degene die een spuitje geeft, daadwerkelijk wat er in het spuitje zit? Vooraf opgetrokken medicatie heeft een risico: je weet niet wat er in de tussentijd mee is gebeurd.
Je zou de situatie met de apotheker (en / of arts) kunnen bespreken, wat in deze situatie veilige zorg en veilig werken is (er is een risico voor de client én voor de medewerker). De afspraken leg je dan vast in het zorgplan.
Antoinette Bolscher
Expert medicatieveiligheid ZorgvoorBeter / ActiZ


Sandra 6/7/2022

Hallo, vraag (copd) cliënt krijgt binnen de instelling in de ochtend een opiaat opgetrokken in spuitje in eigen beheer die ingeval van ernstige benauwdheid gepakt kan worden. In geval cliënt dit niet kan, de verzorging dit geeft. In dit geval kan het ook zo zijn dat een andere medewerker in de avond het opiaat die daar nog ligt moet geven/toedienen. Is dit geoorloofd, welke wet staat dit niet mag?


Antoinette Bolscher 27/6/2022

Beste Martje,
Het is niet de bedoeling dat medicatie los op het nachtkastje ligt; mijn advies is om te bespreken met de verzorgenden dat en waarom dit zo was.
Antoinette Bolscher
Expert medicatieveiligheid ZorgvoorBeter / ActiZ


Martje 24/6/2022

Goedemiddag. In het verzorgingstehuis van mijn moeder zag ik de opiaten los op het nachtkastje liggen. Niet duidelijk was of het een vergeten pul was, haar doses al had gehad of nog moest krijgen. Kan dit wel?


Antoinette Bolscher 18/5/2022

Dag Michael,
Ik neem aan dat je verwijst naar de werkvoorraad = medicatie niet op naam van een client, voor noodsituaties. Daarvoor geldt geen min/max aantal. In de Handreiking werkvoorraad is als criterium voor de omvang van de werkvoorraad (incl. opiaten) genoemd: "De hoeveelheden van de verschillende geneesmiddelen die onderdeel zijn van de werkvoorraad, staan in een redelijke verhouding tot het aantal patienten dat de artsen behandelen, de aard van hun aandoeningen en de termijn waarbinnen de apotheker de werkvoorraad redelijkerwijs kan aanvullen. "
Hartelijke groeten,
Antoinette Bolscher
Expert medicatieveiligheid ZorgvoorBeter / ActiZ


Michael 17/5/2022

Goedendag,

moet een verpleeghuis voldoen aan een min/Max aantal opiaten in de noodvoorraad? Het kan mij voorstellen dat een overschrijding in aantal opiaten kan zorgen voor minder toezicht, waardoor de kans groter is op opiaten-misbruik.
Echter, de apotheek geeft aan dat zij niet werken met streefaantallen. In het verleden, bij andere dienstapotheken, was dit wel het geval.

Met vriendelijke groet,


Michael


Antoinette Bolscher 18/10/2019

Beste Suzanne,
Excuus voor het zo laat beantwoorden voor je vraag. Ik heb deze over het hoofd gezien blijkbaar!
Het gaat bij regels altijd om: pas toe of leg uit, en leg duidelijk vast als en waarom je afwijkt van de regel (bijv. in jouw situatie: in een protocol over opslag en beheer van medicatie).
Vanuit dit uitgangspunt kun je kijken naar je vraag.
Waar het bij opiaten omgaat, is dat het risicovol is als er een voorraad is van opiaten van meerdere cliënten bij elkaar. Dan is er het risico van misbruik: dat iemand er opiaten uitneemt voor eigen gebruik. Daarom zijn er in een instelling aparte regels voor opslag en beheer van opiaten, zoals goed regelen wie toegang heeft en registratie. Thuis is dat anders, zoals in de tekst hierboven beschreven: dan is er alleen de voorraad van die ene cliënt, en wordt sneller duidelijker als er iemand opiaten zou wegnemen. De situatie die jij beschrijft, met een kluisje in het eigen appartement, is te vergelijken met de situatie thuis. Je kunt dan een mix maken van de regels zoals in de instelling en thuis: de medicatie wordt beheerd door de instelling en dus wel achter slot bewaard, maar geen aparte opiatenkluis, want er is hier in dit appartement alleen de voorraad van deze ene cliënt. En daarbij wel goed opletten of er geen opiaten onbedoeld verdwijnen / worden weggenomen voor eigen gebruik.
Antoinette Bolscher
Expert medicatieveiligheid ZorgvoorBeter / ActiZ


suzanne 27/3/2019

hallo ik heb een vraag mbt opiaten
op de afdeling waar ik werk, heeft iedere cliënt op zijn eigen appartement een eigen kluisje waarin de medicijnen opgeslagen zijn ( hangt vast aan de muur). Zij kunnen er zelf niet bij. Verzorging heeft de sleutel en deelt de medicatie. Indien iemand opiaten voorgeschreven krijgt, wordt dit in het zelfde kluisje bewaard als de medicatierol. Mag dit, of moet de opiaten echt apart bewaard worden? dus kluisje erbij?