Verminderde mobiliteit is een van de belangrijkste valrisicofactoren. Problemen met balans, lopen en spierkracht verhogen het risico om te vallen. Beenspieren zijn van groot belang bij het verplaatsen, tillen en opstaan. Let op langzaam lopen, onzeker bewegen of steun zoeken.

Valpreventieve beweeginterventies zijn effectief om het valrisico te verlagen. Deze dragen bij aan het verbeteren van balans en spierkracht. Er zijn in Nederland drie valpreventieve beweeginterventies erkend door het RIVM: Vallen Verleden Tijd, In Balans en Otago.

Naarmate mensen ouder worden, stijgt het aantal gezondheidsklachten en daarmee ook het gebruik van medicijnen. Daarbij wordt het lichaam steeds gevoeliger voor bijwerkingen van medicijnen. Dit verhoogt de kans op negatieve effecten van medicatie, waaronder valrisico.

Valrisicoverhogende medicatie zijn:

• psychofarmaca: slaap- en kalmeringsmiddelen, antidepressiva, antipsychotica en anti-epileptica.
• cardiovasculaire middelen: hart- en bloeddrukmedicatie.
• pijnstillers: opioïden.
• antihistaminica: tegen allergieën.
• urologica: voor blaas of prostaat. 

Deze middelen kunnen bijwerkingen geven zoals duizeligheid, sufheid of een lagere bloeddruk, waardoor het risico op vallen toeneemt. Ook meerdere medicijnen tegelijk kunnen het valrisico vergroten.

Let goed op valrisicoverhogende medicatie en veranderingen na het starten of aanpassen van medicatie. Vergeet ook niet de middelen die iemand zelf bij de drogist haalt. De huisarts of apotheker kan meekijken en zo nodig een medicatiebeoordeling doen.

Bekijk de folder Medicatie en vallen. 

Vaak worden ouderen na een val bang om nogmaals te vallen. Maar ook zonder zelf gevallen te zijn, kunnen ouderen valangst ontwikkelen. Bijvoorbeeld als reactie op hun kwetsbaarheid. Door valangst kunnen ouderen in een neerwaartse spiraal terecht komen. Valangst leidt vaak tot het vermijden van fysieke activiteiten. Dit leidt tot een verlies van spierkracht, coördinatie en flexibiliteit, waardoor de kans op een val toeneemt.

Let op het vermijden van activiteiten door onzekerheid. Betrek zo nodig een fysiotherapeut of ergotherapeut. Bij een aanwezige valangst kun je ook de mogelijkheid voor het volgen van een cursus bespreken.

Cognitieve stoornissen kunnen de kans op een val vergroten. Cliënten met een cognitieve stoornis schatten hun eigen mogelijkheden en taken die zij moeten uitvoeren verkeerd in. Ze begrijpen opdrachten onvoldoende en weten niet goed welke risico’s bepaald gedrag met zich meebrengt. Bij gevorderde dementie gaan ook fysieke functies zoals balans, spierkracht en uithoudingsvermogen verloren. Daarnaast kunnen neurologische mechanismen achteruit gaan. Symptomen van depressie leiden mogelijk ook tot vallen. Dat hangt samen met een afname van lichamelijke activiteit, verminderde aandacht voor de omgeving en het gebruik van psychotrope medicatie.

Let op verwardheid, somberheid en vergeetachtigheid. De huisarts, casemanager of wijkverpleegkundige kan ondersteunen.

Veel mensen merken het niet als hun gezichtsvermogen slechter is geworden. Stoornissen in het gezichtsvermogen zijn onder andere verminderde diepteperceptie, verminderde gezichtsscherpte en verminderde contrastgevoeligheid. Dit brengt risico’s met zich mee. Verwijs naar opticien of oogarts als je merkt dat je client moeite heeft met zien.

Duizeligheid is een veelvoorkomend probleem bij ouderen. Er kan sprake zijn van orthostatische hypotensie, een stoornis in de bloeddrukregulatie wanneer de duizeligheid optreedt na het overeind komen. Ook andere factoren kunnen een rol spelen, zoals een cardiovasculaire aandoening of een vestibulaire aandoening.

Bij draaiduizeligheid die optreedt bij hoofdbewegingen kun je verwijzen naar de huisarts of fysiotherapeut voor specifieke oefeningen. Bij andere vormen van duizeligheid verwijs je naar de huisarts.

Incontinentie kan het valrisico beïnvloeden. Met name urge-incontinentie kan ervoor zorgen dat ouderen zich haasten naar het toilet. Het kan ook een indicatie zijn van verminderde neuromusculaire controle en daarmee een indicator voor algehele kwetsbaarheid. Verwijs bij onvrijwillig urineverlies door naar de huisarts, thuiszorg of thuiszorgwinkel.

Het gehoor speelt een belangrijke rol bij het behouden van het evenwicht. Een slecht gehoor kan er ook voor zorgen dat mensen zich minder bewust zijn van hun omgeving en daarmee een kortere tijd hebben om te reageren. Ook een eventuele schrikreactie kan een rol spelen. Verwijs bij gehoorproblemen door naar de huisarts of audicien.

Moeite hebben met ADL is een onafhankelijke risicofactor voor vallen. Het valrisico is verhoogd wanneer een cliënt moeite heeft met ADL of daarbij hulp nodig heeft. Hoe meer hulp er nodig is bij ADL, hoe hoger het risico om te vallen.

De meeste valongevallen bij zelfstandig wonende ouderen vinden in of om huis plaats. Er zijn veel omgevingsfactoren die geassocieerd worden met een verhoogd valrisico, zoals:

• gladde vloeren
• losliggende tegels
• slechte verlichting

Deze factoren zijn op zichzelf nog geen directe risicofactor voor vallen; een val ontstaat vaak door de interactie tussen de omgeving (extrinsieke factoren) en de fysieke competenties van ouderen (intrinsieke factoren). Een oudere met ernstige visuele beperkingen, een slechte balans of verminderde spierkracht valt sneller na een balansverstoring dan een jongere of fittere oudere, bijvoorbeeld door een losliggende tegel.

Weest alert op de omgevingsfactoren en bespreek dit met de client. De ergotherapeut of gemeente kan helpen met aanpassingen.

Voetproblemen komen bij ouderen veel voor. Voorbeelden zijn eeltknobbels, teenafwijkingen, ingegroeide nagels, blaren, zweren of amputatie van een of meer tenen. Als gevolg hiervan kunnen zij meer moeite hebben met lopen en balans, waardoor een verhoogd valrisico ontstaat. Let op de conditie van de voeten en signalen zoals pijn of moeizaam lopen. Betrek een podotherapeut, pedicure of huisarts waar nodig.

Ook is bekend dat ongeschikt schoeisel de kans op vallen kan vergroten. Adviseer bij slecht schoeisel: een goede pasvorm (niet te groot of klein), voldoende ruimte bij de tenen, een flexibele en niet‑gladde zool, een brede zool met lage hak, lichte schoenen en veters die goed vast blijven. Schoenen van leer zijn het meest geschikt.

Voeding beïnvloedt verschillende onderliggende risicofactoren voor vallen, zoals spiermassa, spierkracht en balans. Voedingsstoffen zoals eiwitten, vitamine D, calcium, antioxidanten en onverzadigde vetzuren zijn belangrijk voor het behoud van bot- en spierweefsel. Een tekort aan vitamine D komt veel voor bij kwetsbare ouderen en bij ouderen die vallen.

Zowel ondervoeding als ernstig overgewicht kunnen het valrisico verhogen. Ondervoeding bij ouderen ontstaat door diverse factoren, zoals verminderde eetlust, hormonale veranderingen, spijsverteringsproblemen, kauw- of slikproblemen, beperkingen in koken of boodschappen doen en psychische problemen zoals dementie of depressie. Let op signalen zoals gewichtsverlies of weinig eten. De diëtist of huisarts kan hierbij ondersteunen.

Ook ernstig overgewicht vormt een risico. Bij het ouder worden neemt de energiebehoefte af. Wanneer de energie-inname gelijk blijft terwijl het energieverbruik daalt, kan overgewicht ontstaan. Dit is vooral een probleem wanneer het vetpercentage stijgt terwijl de spiermassa afneemt, ook wel sarcopene obesitas genoemd.

De Inspectie voor de Gezondheidszorg krijgt nog steeds meldingen van ongelukken met tilliften. Als een zorgverlener niet (goed) geschoold is, is deze niet goed op de hoogte van de risico’s van de tillift en de wijze waarop de tillift gebruikt moet worden. Als een cliënt ondanks alle preventieve maatregelen toch valt kun je proberen de val te begeleiden, waardoor er een zachte landing ontstaat.