Kracht van eten en drinken bij dementie

In dit praktijkverhaal gaat het niet alleen over bewoners, maar ook over cliënten en bezoekers. Zij komen op verschillende plekken terug. 

Wat is persoonsgericht eten bij dementie?

Persoonsgericht eten gaat verder dan rekening houden met dieetwensen of voorkeuren voor zoet of hartig. Het draait om de vraag: wie ís deze persoon? Welke gewoontes, rituelen, herinneringen en voorkeuren horen bij zijn leven? Bij dementie veranderen smaak en eetlust, maar veel gewoontes blijven diepgeworteld. Een geur, gerecht of handeling kan herkenning oproepen, rust brengen of zelfs troost bieden.

Persoonsgericht eten betekent dan ook:

• aansluiten bij wie iemand was én is;
• ruimte geven voor meedoen en betekenisvolle rollen;
• het eetmoment gebruiken als anker in de dag – iets vertrouwds in een veranderende wereld.

'Het zijn vaak de kleine dingen die ertoe doen: een servet vouwen, helpen dekken, het voorgaan en danken bij het gebed. Daardoor krijgt iemand weer een rol. En dat maakt verschil.'

Wat ziet een trainer in de praktijk?

Margot komt tijdens observaties regelmatig op woonafdelingen voor mensen met dementie. In die momenten ziet ze hoe eten en drinken kunnen bijdragen aan contact en rust, maar ook hoe snel maaltijden automatisch kunnen verlopen. 'Soms glijdt de maaltijd gewoon voorbij. Iedereen zit, krijgt eten, en voor je het weet is het weer klaar. Dan mis je het moment van samen: "We gaan nu eten. Iedereen heeft z’n bord. Eet smakelijk." Dat geeft rust en herkenning.'

Daarom pleit ze voor het bewust inplannen van eet- en drinkmomenten. 'Structuur en houvast bieden troost. Een duidelijk begin en einde, even benoemen wat er gebeurt – dat geeft veiligheid. Zeker voor mensen bij wie zoveel verandert.'

Een rol voor het hele team

Margot ziet daarbij een belangrijke rol voor alle teamleden. 'De maaltijd is een moment van samen. Het is óók een rustpunt voor de zorgprofessional. Aan tafel gaan zitten in plaats van heen en weer lopen maakt zó’n verschil. Voor jezelf én voor de bewoners.' Dat betekent niet dat je niets meer hoeft te doen: 'Sommigen hebben hulp nodig met eten, of er ontstaat spanning die je wil sussen. Maar juist als je aan tafel zit, zie je dat sneller. Heen en weer lopen geeft alleen maar onrust.'

In haar observaties ziet Margot hoe sterk dit werkt. 'Wanneer medewerkers bewust kiezen om bij bewoners aan tafel te zitten, wordt de groep letterlijk rustiger. Alleen die keuze al maakt verschil.'

Het geldt voor iedereen in het team

'Het is niet iets dat alleen gastvrouwen of zorgassistenten "mogen" doen. Als je samen voor bewoners zorgt, draag je sámen deze momenten. En daarnaast kun je natuurlijk denken aan het betrekken van naasten en vrijwilligers bij de maaltijden. Als zij een deel van het werk rondom de maaltijden op zich mogen nemen, zorgt dat ook voor rust in de huiskamer. En het ontzorgt op zo’n moment het zorgteam.'

Wat Margot vooral hoopt?

'Dat teams betrokken blijven bij het eetmoment. Je biedt rust, maar ook het besef: dit is een moment om even stil te staan en samen te genieten.'

Voorbeelden uit de praktijk

De kracht van kleine aanpassingen ziet Margot regelmatig terug.

1. De bouwvakker met het trommeltje

'Er was een meneer die bij de lunch steeds onrustig werd. Hij rommelde met zijn bestek en wist niet goed wat hij moest doen. Later vertelde de familie dat hij zijn hele leven in de bouw had gewerkt. Hij at zijn brood altijd uit een trommeltje, met een glas melk. Toen we dat aanpasten, zag je ineens rust. Hij herkende het weer.'

2. De mevrouw met diabetes en de poffertjes

'Toen ik vroeger in het verpleeghuis werkte, was er een mevrouw met diabetes die stervende was. Ze zei: "Ik heb zó’n trek in poffertjes." In die tijd mochten mensen met diabetes absoluut géén suiker. Maar ik dacht: wat maakt het nog uit? Ik belde de kok. Hij maakte poffertjes met roomboter en poedersuiker. Ze genoot intens. Twee dagen later overleed ze.' Volgens Margot laat dit zien dat eten ook troost, herinnering en kwaliteit van leven kan brengen.

3. Betekenisvolle rollen

Sommige bewoners kunnen nog kleine rituelen vervullen. 'Denk aan iemand die thuis altijd het gebed uitsprak. Geef die taak dan terug. Ook als het niet meer perfect lukt. Het gaat niet om het resultaat, maar om het gevoel: ik ben van betekenis.'

Niet iedereen eet graag samen

Margot ziet dat gezamenlijke maaltijden soms te vanzelfsprekend worden gevonden. 'Stel iemand heeft zijn hele leven alleen gewoond of heeft weinig sociaal gedrag ontwikkeld. Dan is "gezellig samen eten" ineens een enorme opgave. Met een beschadigd brein wordt dat nóg moeilijker.'

Volgens haar moet er ruimte zijn om hiervan af te wijken. 'Laat iemand op de kamer eten als dat beter past. Niet iedereen hoeft mee te doen met óns idee van gezelligheid.'

Ze herinnert zich een meneer bij wie dit perfect werkte. 'Hij had totaal geen rust aan tafel. Dus kreeg hij een dubbelgeklapte boterham. Hij liep rondjes en kwam terug voor de volgende. Voor hém werkte dat. Daar gaat het om.'

Levensgeschiedenis als sleutel

Goede zorg begint volgens Margot bij weten wie iemand is. 'Sta stil bij iemands gewoontes. Hoe leefde iemand vóór hij hier kwam wonen? Dat moet je elke dag meenemen.' Daar hoort bij dat teams actief informatie ophalen: 'Vraag familie naar rituelen en voorkeuren. Lees de overdracht. En bij ons vragen we families om een levensverhaal te schrijven, zodat we de persoon achter de ziekte leren kennen.'

In ontmoetingscentra zag Margot hoe waardevol levensverhalen zijn. 'Een meneer schreef bijna alleen over zijn werk. Dat zegt veel over zijn identiteit. Een mevrouw schreef juist uitgebreid over haar kinderen en hoe trots ze was. Dan kun je daarbij aansluiten.'

Dat kan direct doorwerken in het eetmoment. 'Als iemand vertelt dat zij wekelijks cake bakte, is dat een prachtige aanleiding om te vragen: "Zullen we vanmiddag samen een cake bakken?" Zo geef je iemand iets terug dat bij haar hoort.'

Wat als een team vastloopt?

Veel teams willen persoonsgericht werken, maar vinden het lastig in de praktijk. 'Het begint met erkennen dat iets niet loopt zoals je wil. Dat geeft lucht.' Kwaliteitsverpleegkundigen en teammanagers spelen hierin een belangrijke rol: 'Zij hebben een voorbeeldfunctie. Zij kunnen vragen: waar staan we, waar willen we naartoe, en wat hebben we nodig? Dat geeft richting.'

Belangrijk is een lerende houding. 'Je hoeft het niet perfect te doen – dat kan niemand. Maar als je bereid bent om samen te leren, kom je al een heel eind.'

Blinde vlekken tijdens eetmomenten

Soms staan routines goede eetmomenten in de weg. 'De medicijnkar die binnenrijdt tijdens het eten. De medewerker met een geel vest die niet gestoord mag worden. Dat stoort zó erg in zo’n moment van rust.' Daar zit volgens haar een belangrijke vraag achter: 'zijn we ons voldoende bewust van onze routines? Wat kan anders, zodat maaltijden écht hoogtepunten van de dag worden?'

Daarbij hoort een veranderende blik. 'Mensen met dementie worden niet meer beter. Het gaat om het laatste stuk van hun leven. Dan moet de focus niet liggen op het medisch model, maar op het leven zelf. Op wat iemand fijn vindt. Dat vraagt om steeds opnieuw bewustzijn: wat is voor iemand fijn? Wat past bij wie iemand nú is? Oprecht nieuwsgierig blijven.'

Wat organisaties écht kunnen veranderen

Als Margot één ding zou mogen veranderen, dan is het de aandacht voor deze momenten. 'Mensen die in het ziekenhuis hebben gelegen, zeggen bijna allemaal: ik keek het meest uit naar de maaltijden. Het is een onderbreking van de dag, iets vertrouwds. Voor mensen met dementie of een andere kwetsbaarheid is dat net zo.'

En het gaat om méér dan eten alleen.

'De mogelijkheid krijgen om te helpen bij die voorbereiding, koken, de tafel dekken, afruimen. Dat zijn contactmomenten. Momenten van betekenis die de dag kleuren.'

Kost persoonsgericht eten niet te veel tijd?

Veel teams denken van wel maar Margot ziet het anders. 'Je bespreekt ’s ochtends: wat eten we, wie kan helpen, welke bewoners willen meedoen? Dat kost niet zoveel tijd: Sterker nog: als je iemand laat meedoen, wordt iemand rustiger en betrokken. Het alternatief is dat iemand rondjes gaat lopen omdat er niets te doen is. Op de lange termijn wín je tijd. Daar ben ik echt van overtuigd.'

De kern: blijf nieuwsgierig

Wat Margot vooral hoopt? 'Dat we blijven zien dat het om mensen gaat. Niet om een ziekte. Maar om iemand met een persoonlijkheid, gewoontes, voorkeuren en kwaliteiten. Als we dáárnaar blijven kijken, met nieuwsgierigheid en aandacht, dan wordt het eetmoment geen routine, maar een stukje leven.'