Home Agenda Verslagen congressen Beter af met minder psychofarmaca

Slotsymposium Beter af met minder psychofarmaca

Op 7 mei 2019 vond de slotbijeenkomst plaats van het Vilans-programma over Psychofarmaca. Onder begeleiding van Anne-Mieke den Ouden en Jeroen Schumacher hebben verschillende zorgorganisaties vanaf 2016 meegedraaid in het programma dat ‘Beter af met Minder?’ 

Lees meer op Zorg voor Beter

Goede zorg begint bij aandacht

De bijeenkomst op 7 mei werd ingeluid door ethica Marian Verkerk. Ze was blij verrast toen ze het boekje ‘Een pil tegen roepen’ ontving, het boekje dat de coaches van het programma samenstelden, omdat het aansluit bij haar overtuigingen hoe tot betere zorg te komen. Enkele begrippen uit haar presentatie. 

‘Aandachtigheid is getrainde waarneming’. Wat je waarneemt, is onderdeel van wie je bent, legt Verkerk uit. Neem de schilder Magritte. Een schilderij van hem kan je in verwarring achterlaten. Er klopt iets niet, maar wat heb je eigenlijk gezien? We vullen een beeld graag zelf verder aan om het weer kloppend te maken. 

Dat doen we ook in de zorg, zegt Verkerk. Bij onbegrepen gedrag is een pil soms het antwoord om het weer kloppend te maken. Net als Magritte doet, nodigt Verkerk ons uit om je waarneming te testen. Niet invullen voor de ander wat je denkt waar te nemen, maar testen of het ook zo is. 

Ook over ‘het onbegrepen gedrag’ heeft Verkerk wat op te merken. Schrap dat woordje ‘het’ maar, zegt ze, want het is altijd íemand die het gedrag niet begrijpt en ‘het’ veronderstelt dat het buiten de waarnemer om gebeurt. Durf naar jezelf te kijken als je het gedrag niet begrijpt, nodigt zij uit. Waarom begrijp je het niet? Wat zegt het over jou in plaats van meteen naar de ander te wijzen?

Verkerk introduceert ‘epistemische (on)rechtvaardigheid’; als je oordeelt over hoe het zit met de ander (de cliënt) zonder diegene echt te kennen, loop je het risico de ander onrecht te doen. Rechtvaardigheid vraagt om jezelf te kennen, maar ook de ander. Niet ‘de cliënt’, maar Piet of Henk of Marietje. 

Het echte verhaal niet horen of het verhaal niet willen horen zijn beide vormen van onrechtvaardigheid. Seks, de dood of andere taboes: we vinden het lastig om daarover met anderen te praten, ook met de cliënt. Maar heeft ‘de cliënt’ daar behoefte aan en we willen er niet over praten, dan is dat onrechtvaardig. Onbegrepen gedrag kan ook daaruit voortkomen. 

Feiten over psychofarmaca

Sytze Zuidema, hoogleraar Ouderengeneeskunde aan het UMCG, laat het publiek daarna zien dat berichten in de media al sinds 2008 tonen dat psychofarmaca maar beperkt wenselijke zorg levert. Er zijn al veel landelijke programma’s geweest om meer kennis en bewustzijn over psychofarmaca te ontwikkelen, maar het voorschrijfgedrag van artsen is niet heel sterk veranderd, vertelt Zuidema. 

Andere feiten: gemiddeld ontwikkelt of heeft twee op de drie bewoners van verpleeghuizen dementie. Het voorschrijven van psychofarmaca is wel iets minder geworden, maar antidepressiva wordt daarentegen meer voorgeschreven. 

Volgens Zuidema komt dat omdat een cultuurverandering nodig is (ofwel kennisontwikkeling, attitudeverandering) en dat vraagt een langere periode van interventies en onderzoek. Veranderprocessen, ook in de zorg, is een complex verhaal. Het gaat bovendien niet primair om minder voorschrijven, maar wel om beter, passend voorschrijven. Dat wil zeggen: de juiste dosering van het juiste middel voor de juiste diagnose. 

Cultuurverandering nodig

De niet sterk-significante resultaten van de verschillende interventies, lijkt de rode draad vandaag in de verschillende onderzoeken die er lopen. Bewust omgaan met psychofarmaca is dan ook geen kwestie van het even implementeren van een methode. De gedragsverandering die het vraagt, is in feite een cultuurverandering die niet van de een op andere dag een feit is. 

Van die cultuurverandering is in zoverre wel al sprake, dat de vanzelfsprekendheid van het voorschrijven waarschijnlijk minder is geworden. De medicatie wordt nog steeds wel voorgeschreven, maar passender dan voorheen. Psychofarmaca is complexe materie, is eveneens een gedeelde conclusie. 

Er wordt te veel psychofarmaca voorgeschreven

Twee onderzoekers die deze conclusies ook onderschrijven, zijn Claudia Groot Kormelinck en Charlotte van Teunenbroek (eveneens UMCG). Zij onderzochten in de ouderenzorg de effecten van een intensieve aanpak en een doe-het-zelf-variant om het psychofarmaca terug te dringen. Ook het proces werd geëvalueerd. 

De richtlijn psychofarmaca zorgt onder meer voor het volgende. Ongeveer 62 procent van de cliënten in de ouderenzorg krijgt psychofarmaca voorgeschreven. Van hen gebeurt dat bij slechts 10 procent ook op de juiste manier: voor de juiste diagnose het juiste middel in de juiste dosering. De overige cliënten krijgen ofwel te lang een bepaalde medicatie, of er is geen indicatie (meer) voor of er heeft geen regelmatige evaluatie plaatsgevonden. 

Neem slaapmedicatie: dat mag maximaal 4 weken achtereen voorgeschreven zijn, maar het gebeurt regelmatig dat het jarenlang doorloopt. In het algemeen kunnen de bijwerkingen bij onjuist voorschrijven van medicijnen fors zijn. Verminderen is echter complex en intensief voor de begeleiding. 

Effectstudie verpleeghuizen

De effectstudie van Groot Kormelinck en Van Teunenbroek heeft twee keer 8 maanden gelopen. Er werd voor ieder deelnemend verpleeghuis een interventieplan op maat gemaakt. De interventies waren heel verschillend, afhankelijk van de situatie per huis. Van video-observaties om het probleemgedrag te observeren tot andere hoofdkussens maar ook praktische handvatten als training en coaching on the job. 

Belangrijke uitkomsten: 
  • Het voorschrijfgedrag bleek na de eerste 8 maanden licht verbeterd. 
  • Het verschil in resultaten tussen de verpleeghuizen met en zonder (controlegroep) interventieplan was niet significant. 
  • Het percentage psychofarmacagebruik daalde licht, maar evenmin significant, zo laat het zich nu aanzien. 
Uit de procesevaluatie werd duidelijk dat voor succes in ieder geval een multidisciplinair team nodig is dat methodisch werkt. Niet te veel doelen stellen en die smart maken. 

De doe-het-zelf-variant heeft ongeveer dezelfde resultaten. Daar is het voorschrijfgedrag echter nog niet geëvalueerd.

Bijwerkingen psychofarmaca

Gerda de Kuijper (ook UMCG) heeft onderzoek gedaan naar psychofarmaca, ze vertelt onder meer over de stand van zaken.  

Psychofarmaca hebben veel bijwerkingen. Bijwerkingen als minder alert, minder concentratievermogen, minder sociale interactie en minder zelfsturing. Terwijl ze vaak worden voorgeschreven om dat allemaal juist te vergroten. Bijwerkingen die zeer onwenselijk zijn als de medicatie niet wordt voorgeschreven voor de juiste aandoening. Als de diagnose in een verkeerde medicatiebehandeling resulteert, de verkeerde dosering heeft, te lang duurt en niet regelmatig wordt geëvalueerd. Afbouwen is lastig; ook omdat de neveneffecten in eerste instantie juist kunnen verergeren. Zorgverleners geven zelf ook aan dat ze behoefte hebben aan meer kennis.

Josien Jonker (werkzaam bij GGzE en onderzoeker) heeft onderzoek gedaan naar het voorschrijven van psychofarmaca bij mensen met een verstandelijke beperking (VB). Een online leerinterventie rond vier persona’s heeft geresulteerd in:
  • een lichte verbetering van het voorschrijfgedrag
  • een significante verbetering van de kennis. 
De onderzoekers zijn bezig met het ontwikkelen van een app voor artsen en verpleegkundig specialisten die psychofarmaca voorschrijven om hen te ondersteunen in het voorschrijfproces. Deze app wordt momenteel getest en komt naar verwachting begin 2020 beschikbaar. Jonker roept organisaties op om mee te doen aan de test. De app is voor de ouderenzorg en gehandicaptensector. 

Praktijkvoorbeelden

Alle onderzoekers spreken over verschillen tussen organisaties. Daar moet nog veel meer onderzoek naar worden gedaan. Tijd om zorgorganisaties zelf aan het woord te laten. 

Gerdien Wolting is kwaliteitsmanager bij ZINN en Marjo Doeven is gedragskundige bij Talant. Bij beide zorgorganisaties zijn er verschillende interventies geweest om het gebruik van psychofarmaca terug te dringen. Beide organisaties hebben deelgenomen aan ‘Beter af met Minder’. 

Bij ZINN zijn de teams/artsen beter gaan evalueren na het voorschrijven van psychofarmaca. Er zijn nog wel verbeteringen mogelijk op dosis en gebruiksduur. Er is meer bewustwording van en kennis over alternatieven voor psychofarmaca en de verschillende disciplines werken beter samen. Ook bij familie is er meer kennis over. Wolting benadrukt dat er blijvende aandacht voor het onderwerp moet zijn.  

Ook Doeven van Talant benadrukt het belang van blijvende aandacht voor het onderwerp. Daarom bezoekt zij regelmatig de teams. Aandachtsvelders en afdelingshoofden kunnen eveneens veel betekenen om het op de agenda te houden. Bij Talant is er wekelijks overleg over psychofarmaca. Een lagere dosering is ook al winst, zegt ze. En ze onderschrijft het belang van een multidisciplinaire aanpak. 

Coach Inge van der Stelt (verbonden aan Verenso) legt ten slotte uit welke drie elementen voor succes nodig zijn: 
  1. Multidisciplinaire samenwerking: arts, gedragskundige, psycholoog; samenwerking tussen hen is belangrijk.
  2. Methodisch werken bij onbegrepen gedrag: eerst een gedegen probleemanalyse, dan de oplossing. 
  3. Bij voorschrijven van psychofarmaca: goede periodieke evaluatie inbouwen en als nodig: bijstellen. 
  4. Haar tip: maak heel specifiek wanneer je medicatie wilt voorschrijven. 
Projectleider Jeroen Schumacher (Vilans), vertelt dat drie jaar geleden, aan het begin van ‘Beter af met Minder’, de discussie nog veel ging over psychofarmaca sec. “Maar in de loop van de tijd is de nadruk veel meer komen te liggen op kwaliteit van zorg. Psychofarmaca zijn soms nodig, maar als tijdelijke oplossing. Niet als oplossing voor gedragsproblematiek. Die bewustwording, dat is de grote winst van dit programma.”

Schumacher roemt de deelnemende zorgorganisaties. Mede dankzij hen liggen er inmiddels de nodige middelen waarmee andere zorgorganisaties eveneens stappen kunnen gaan zetten om ‘beter af met minder’ te zijn.

Lees meer op Zorg voor Beter

JOUW REACTIE
Wil je een link invoegen in de tekst? Zet de link tussen vierkante haken: [www.zorgvoorbeter.nl]





Gratis nieuwsbrief

Meld je aan voor de gratis wekelijkse nieuwsbrief.

Bekijk nieuwsbrieven

Gratis nieuwsbrief

Meld je aan voor de gratis wekelijkse nieuwsbrief.

Bekijk nieuwsbrieven

Zorg voor Beter gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren.
Ik ga akkoord met het plaatsen van cookies (inclusief tracking cookies).
Niet akkoord en lees meer