Zorgvoorbeter.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

www.zorgvoorbeter.nl

Thema: Welbevinden en levensvragen

Wat zijn levensvragen bij ouderen?

'Levensvragen' is een begrip dat mensen divers en breed opvatten en waarbij ze verschillende beelden en associaties hebben.

Levensvragen zijn vragen over het leven en onze plaats in de wereld. Het gaat onder meer om:

  • Wat het leven de moeite waard maakt om geleefd te worden?
  • Wat het betekent mens te zijn?
  • Wat onze plaats is in de kosmos?
  • Hoe we in de wereld kunnen staan?
  • Wat we voor waar en waardevol houden?
  • Hoe we op menswaardige wijze kunnen samenleven?

Levensvragen hebben raakvlakken met spiritualiteit, levensbeschouwing, inspiratie en waarden. Het zijn grote vragen over zin en bedoeling van het leven. En het zijn ook de kleine vragen die zich in het alledaagse afspelen. Van ‘wat maakt het leven de moeite waard’ tot ‘wat maakt de dag de moeite waard’.

Levensvragen worden ook wel bestaansvragen, zinvragen of ‘trage vragen’ genoemd.

Lees verder op deze pagina:

De bron van de teksten op deze pagina is de Kwaliteitsstandaard Levensvragen.

Website: Ik wil met je praten

Ik wil met je praten is een initiatief van de Coalitie Van Betekenis tot het Einde. Hiermee wil de coalitie stimuleren dat mensen meer ruimte en aandacht hebben voor de laatste fase van hun leven, én hierover met elkaar in gesprek gaan. Door een dergelijk gesprek kun je de cliënt helpen zijn gevoelens, gedachten en wensen te ordenen. Of misschien weet de cliënt het allemaal nog niet en worden dingen juist duidelijk door erover te praten.

Terug naar boven

Levensvragen en cultuursensitiviteit

Iedereen krijgt in het leven vroeg of laat te maken met levensvragen, maar niet iedereen heeft dezelfde vragen. Ook de manier waarop mensen met deze vragen omgaan verschilt. Cultuur, religie en/of levensbeschouwing kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. In contact met cliënten kan onbekendheid bij zorgmedewerkers met de eigen levensovertuiging en die van de cliënt tot misverstanden zorgen. Als basis is een open en belangstellende houding het belangrijkste en de bereidheid om vragen te stellen over wat je niet weet. Lees ook het artikel Onbekend maakt onbemind (pdf).

Terug naar boven

Levensvragen en zingeving

Levensvragen zijn de vragen die we ons stellen in het proces van zowel dagelijkse als existentiële zingeving; ze maken daar onderdeel van uit.

Alledaagse zingeving

Hoewel het proces van zingeving natuurlijk ook gaat over de grote vragen in en over het leven, vindt het meestal plaats in ons dagelijkse bestaan. In dit proces gaat het om heel wezenlijke en ogenschijnlijk eenvoudige vragen. Over hoe je je gewaardeerd en gezien voelt in je sociale omgeving, of je leuke of interessante activiteiten en ontmoetingen in het vooruitzicht hebt, of je het gevoel hebt zelf invloed te hebben op je dagindeling et cetera.

Zingeving

Zingeving is een proces dat in ieder mens, oud en jong, plaatsvindt: dag in, dag uit. Het gaat over betekenis zoeken, je positie in de wereld om je heen bepalen, je leven als zinvol ervaren. ‘Zingeving is een proces van oriëntatie of heroriëntatie op en in het leven.’ Dat kan godsdienstig of religieus geïnspireerd zijn, maar daar ook los van staan.

Vaak gebeurt zingeving automatisch zonder dat je het zelfs in de gaten hebt. Maar er zijn ook fasen in het leven waarin je heel bewust bent van dit proces, bijvoorbeeld wanneer je na een lang huwelijk je partner verliest, werkloos wordt, je vertrouwde huis moet verlaten of een echtscheiding doormaakt. Ofwel ‘wanneer de zinbeleving stagneert, bijvoorbeeld wanneer het leven problematisch is en er verandering nodig is, of wanneer men een gevoel van leegte heeft doordat diepere behoeften onbevredigd blijven, of wanneer iemand getroffen wordt door een ernstige levenservaring’. Ook vreugdevolle ervaringen zoals een geboorte of huwelijk leiden vaak tot bewuste zingevingservaringen en tot levensvragen.

Zinvol leven en zingevingsbehoeften

Mensen zijn allemaal gericht op het hebben van een zinvol leven, een leven dat de moeite waard is. De zin van het leven is als de optelsom van alle manieren waarop iemand zijn behoeften aan zingeving al dan niet naar tevredenheid weet te vervullen. Deze zingevingsbehoeften hangen onderling samen en overlappen elkaar.

Peter Derkx, hoogleraar humanisme en levensbeschouwing onderscheidt de volgende zingevingsbehoeften:

  • Doelgerichtheid: leef je ergens naartoe wat je van waarde vindt?
  • Morele rechtvaardiging: is je leven, dat wat je doet, moreel te verantwoorden?
  • Eigenwaarde: vind je jezelf de moeite waard?
  • Competentie: heb je het gevoel dat je invloed hebt op je leven?
  • Begrijpelijkheid: heb je een begrijpelijk verhaal over je leven/gebeurtenissen?
  • Verbondenheid: voel je je verbonden met anderen?
  • Transcendentie: voel je je deel van een groter geheel (kan religie zijn) of verlang je daarnaar?

Zingeving is een proces waarin we aan onze zingevingsbehoeften proberen te voldoen en dat tot doel heeft een zinvol leven te leiden. Telkens weer, dag in, dag uit.

Terug naar boven

Voorbeelden van levensvragen

Ouderen leven in de laatste fase van hun leven, ze 'leven naar het einde toe'. Bij ouderen die mentaal of fysiek hulpbehoevend zijn, geldt dit nog sterker. Verlieservaringen komen vaak voor. Het is belangrijk dat je beseft dat cliënten toch ook een dag van morgen en dus een toekomst voor zich hebben. De behoefte aan eigenwaarde, verbondenheid en samenhang blijft bestaan. Naar aanleiding van de zingevingsbehoeften zijn belangrijke levensvragen in deze levensfase:

  • Behoefte aan doelgerichtheid:
    heeft iemand iets positiefs in het vooruitzicht, kan iemand ergens naartoe werken/leven?
  • Behoefte aan morele rechtvaardiging:
    is het eigen leven terugkijkend de moeite waard geweest, kan men daarachter staan? En in het heden: kan men rechtvaardigen hoe men nu op dit moment in het leven staat? Bijvoorbeeld: erg afhankelijk zijn van anderen.
  • Eigenwaarde:
    houdt iemand nog een gevoel van eigenwaarde wanneer lichamelijke vermogens afnemen en afhankelijkheid van anderen groot wordt? Wanneer bekenden en geliefden overlijden die je erkenden in wie je vroeger was? Wanneer je vergeetachtig wordt?
  • Competentie:
    kan iemand ondanks lichamelijke en/of geestelijke achteruitgang nog voldoende invloed op het eigen leven uitoefenen?
  • Begrijpelijkheid:
    kan met tot een voor zichzelf duidelijk verhaal over het leven en de huidige situatie komen? Is de leefsituatie veilig en vertrouwd wanneer je in de war bent?
  • Verbondenheid:
    is er in voldoende mate verbondenheid met anderen, ook wanneer de eigen kring kleiner wordt?
  • Transcendentie:
    kijken naar het einde van het leven, nadenken over wat er na de dood gebeurt, steun en kracht krijgen van iets dat groter is dan jezelf

Het vervullen van deze zingevingsbehoeften, het zingevingsproces en de levensvragen daarbij, speelt zich, vaak op het alledaagse niveau af. Het zingevingsproces kan binnen of buiten de kaders van religie en levensbeschouwingen plaatsvinden.

Bij een deel van de huidige generaties ouderen, mensen die vaak opgroeiden en leefden binnen strakke levensbeschouwelijke kaders en die de zin van het leven voorschreven, gaan met het ouder worden de vastgestelde antwoorden steeds meer knellen. Ook zijn er ouderen die zich juist in hun jeugd van deze kaders hebben losgemaakt en dat als gemis ervaren wanneer ze te maken krijgen met levensvragen en geen antwoord weten te vinden. Weer andere ouderen zijn houvast blijven vinden binnen de kaders waarin ze opgroeiden. Voor de zorg is het belangrijk om aan te sluiten bij en af te stemmen op de manier waarop de oudere in het leven staat.

Bekijk ook eens de filmpjes van Man Bijt Hond waarin ouderen vrijuit spreken over hun levensvragen.

Terug naar boven

Hoe ga je om met levensvragen?

Medewerkers in zorg en welzijn - zoals thuiszorgmedewerkers, activiteitenbegeleiders, verzorgden in verzorgings- en verpleeghuizen - krijgen, vaak terloops, te maken met levensvragen van ouderen. Werkdruk en werkmethoden zijn vaak remmende factoren om hieraan aandacht te geven.

Herkenning en erkenning van levensvragen is belangrijk. Door ruimte te bieden aan deze vragen kunnen ouderen meer zin en een betere kwaliteit van leven ervaren. Soms ook is het moeilijk om op deze vragen in te gaan omdat men er zich geen raad mee weet of omdat de vraag achter de vraag niet herkend wordt. Het omgaan met hulpbehoevende ouderen kan zorgverleners machteloos doen voelen en roept bij henzelf ook vragen op naar de zin van het leven.

Het is niet direct nodig om uitgebreide kennis te hebben over levensvragen of levensbeschouwingen. Van groter belang is het vermogen om voor de cliënt van betekenis te kunnen zijn, om het contact te durven aangaan. Of dit mogelijk is hangt voor een deel af van de persoon: Medewerkers die raad weten met hun eigen spiritualiteit kunnen beter helpen. Voor een deel hangt dit af van het beleid en de cultuur van de organisatie: Organisaties kunnen medewerkers faciliteren bijvoorbeeld door deskundigheidsbevordering via een geestelijk verzorger of door in leefzorgplanbesprekingen ruimte te bieden voor gesprek over het levensverhaal van de oudere.

Levensvragen en seksuele diversiteit

Een tekort aan gevoeligheid en respect voor homoseksuele, lesbische, biseksuele en transgender cliënten kan leiden tot een gevoel van uitsluiting en zinloosheid. Op www.rozezorg.nl staat informatie over wat een organisatie kan doen om vooroordelen tegen te gaan en te komen tot een organisatie waar iedereen wil verblijven en werken. Zie ook alle aanbevelingen in de Kwaliteitsstandaard Levensvragen.

Terug naar boven

Publicaties en tools

Terug naar boven

Lees meer binnen het thema Welbevinden en Levensvragen

Terug naar boven

Verder lezen

Terug naar boven

Wil je hierop reageren?

Jouw reactie

Wil je een link invoegen in de tekst? Zet deze tussen []. Voorbeeld: [www.zorgvoorbeter.nl] of [http://www.zorgvoorbeter.nl]. Velden met een (*) zijn verplicht.