Zorgvoorbeter.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

www.zorgvoorbeter.nl

Thema: Medicatieveiligheid

Veelgestelde vragen Veilige Principes

Zorgmedewerkers hebben vaak vragen over het toepassen van de Veilige Principes in de praktijk. Hieronder vind je antwoorden op veelgestelde vragen, zoals over dubbele controle, toedienlijsten, actuele medicatieoverzichten en het werken met distributiesystemen. De antwoorden zijn in augustus 2014 door het Platform Medicatieveiligheid gepubliceerd.

Afspraken maken over Veilige Principes

Het is lastig om alle partijen betrokken te krijgen bij de samenwerking, hoe pak ik dat aan?

De Veilige principes zijn opgesteld door de landelijke organisaties van alle partijen in de medicatieketen: cliënten, artsen, apothekers, zorgmedewerkers, zorgorganisaties. Zij vinden de Veilige Principes belangrijk en brengen dit bij hun achterban onder de aandacht, op diverse manieren. Maar uiteindelijk zijn het de partijen in het veld die het moeten gaan oppakken.

In de praktijk is de ene keer de ene partij initiatiefnemer voor het overleg, een andere keer een andere partij. Het gaat om het gemeenschappelijk belang voor de cliënt en een veilig medicatieproces, daarin hebben partijen elkaar nodig. De Veilige principes en het feit dat die door de landelijke branche- en beroepsorganisaties zijn opgesteld, en door de Inspectie worden gehanteerd bij het toezicht, kunnen daarbij een hulpmiddel zijn.

Voor de initiatiefnemende partij geldt: zoek een goede weg om de andere partijen te betrekken. Bijvoorbeeld via lokale of regionale verenigingen of samenwerkingsverbanden. Het goede gesprek met elkaar, voor zorgorganisaties te starten op bestuurlijk niveau - aangezien de bestuurder uiteindelijk verantwoordelijk is, zou de basis moeten zijn voor de samenwerking in de lokale of regionale situatie. Communicatie, op bestuurlijk en vervolgens uitvoerend niveau, en vertrouwen is een belangrijke sleutel voor de samenwerking en afspraken over een veilig medicatieproces.

Wat wordt bedoeld met 'Veilige principes'?

De ‘Veilige principes’ zijn heel bewust ‘Veilige principes’ genoemd. Een principe geeft een uitgangspunt weer. Het Platform beoogt nadrukkelijk niet alles af te dichten. Het gaat erom dat ieder zich bewust is van de risico’s in het werken met medicatie, en dat adequaat met die risico’s wordt omgegaan. Risico’s moeten zoveel mogelijk worden voorkomen, ingeperkt of acceptabel gemaakt. Het gaat niet om blindelings en bureaucratisch de regels volgen. Het gaat om toepassen van uitgangspunten in de praktijk: waarbij professionals niet puur een regel uitvoeren, maar waar het ook altijd gaat om observeren en signaleren, in gesprek gaan met de cliënt en kijken naar de context, en op basis daarvan handelen. In de situatie met de cliënt kan de professional beargumenteerd en bewust kiezen om zaken in dit geval anders te doen.

Ook geldt dat veiligheid een ‘must’ is, maar niet ten koste van alles. Het gaat immers om levenskwaliteit voor de cliënt en dan spelen meerdere afwegingen een rol. Daarom zijn in de inleiding bij de Veilige principes ook het gezonde verstand en redelijkheid en billijkheid benoemd voor situaties waarin de Veilige principes geen passend antwoord geven. Als er goede redenen zijn om af te wijken van de Veilige principes, is het belangrijk dat je hierover goed wordt gecommuniceerd met de betrokkenen en zaken worden vastgelegd, bijvoorbeeld in het dossier van de cliënt.

De principes moeten in de lokale situatie worden vertaald naar de praktijk. In de samenwerking tussen partijen, bijv. arts, apotheker, zorgorganisatie, zal samen gekeken moeten worden welke afspraken men wil en kan maken om invulling te geven aan medicatieveiligheid.

Toedienlijst en actueel medicatieoverzicht

Wat is het verschil tussen de toedienlijst en het actueel medicatieoverzicht?

De toedienlijst en het actueel medicatieoverzicht zijn twee verschillende lijsten met ieder hun eigen doel, en bevatten dan ook verschillende informatie. De ene lijst kan dan ook niet de andere vervangen.

De toedienlijst bevat alléén een overzicht van de actuele medicatie (medicatie die de cliënt op dit moment gebruikt) en heeft als doel een overzicht te bieden voor de zorgmedewerker om te weten welke medicatie moet worden toegediend op welk tijdstip aan wie en hoe (sturing), en om de toediening te kunnen 'aftekenen' (verantwoording). Een toedienlijst is dus aan de orde als de cliënt hulp nodig heeft van een zorgmedewerker bij de medicatie. De toedienlijst bevat alleen die informatie die relevant is met betrekking tot toedienen, dus geen medicatiehistorie.

Het actueel medicatieoverzicht (AMO) is een lijst van geneesmiddelen die de cliënt gebruikt. Het actuele medicatieoverzicht is bedoeld om mee te nemen als hij bijvoorbeeld naar een arts of het ziekenhuis gaat. Het actuele medicatieoverzicht is vastgelegd in de Richtlijn Overdracht medicatiegegevens (2011) en is gericht op een zorgvuldige informatieoverdracht van medicatiegegevens tussen professionals. De arts heeft deze informatie nodig bij het voorschrijven van andere medicatie. In dat kader staat er allerlei informatie op het actuele medicatieoverzicht die daarvoor van belang is, bijv. een medicatiehistorie van enkele maanden, allergieën van de cliënt en waarom bepaalde medicatie is gestopt. Ook staat op het actuele medicatieoverzicht de reden waarom een cliënt bepaalde medicatie gebruikt.

De verantwoordelijkheid voor een actueel medicatieoverzicht ligt bij meerdere partijen. Het is de verantwoordelijkheid van de apotheker om een actueel medicatieoverzicht te verstrekken; de cliënt moet zorgen dat hij een actueel medicatieoverzicht bij zich heeft bij een bezoek aan bijvoorbeeld een arts; de arts moet vragen naar een actueel medicatieoverzicht als hij/zij medicatie voorschrijft, de zorgmedewerker moet het actueel medicatieoverzicht bewaren conform de procedure van zorgorganisatie, als de zorgorganisatie het medicatiebeheer heeft overgenomen van de cliënt. De hele keten is er verantwoordelijk voor dat het medicatieoverzicht actueel is en blijft.

Voor zowel het actueel medicatieoverzicht als de toedienlijst zijn formats gemaakt om in te bouwen in de software van het Apotheekinformatiesysteem. Het actueel medicatieoverzicht is al langer bekend en ingevoerd in alle Apotheekinformatiesystemen. Het format voor de toedienlijst is in verschillende systemen al wel ingebouwd, of daar wordt aan gewerkt.

De apotheker levert geen toedienlijst aan voor ‘losse medicatie’ die niet in een geneesmiddeldistributiesysteem zit, wat nu?

In de Veilige principes is afgesproken dat de toedienlijst wordt aangeleverd door de apotheker, voor alle medicatie. Er wordt geen onderscheid gemaakt naar medicatie in een geneesmiddeldistributiesysteem (bijv. medicatierol) of 'losse' medicatie.

Om te zorgen dat medewerkers met dezelfde soort toedienlijst werken, dus onafhankelijk van de apotheek die de toedienlijst levert, is op landelijk niveau een uniform format ontwikkeld, om ingebouwd te worden in het Apotheekinformatie-systeem. Dat format is sinds eind 2012 definitief. Softwareleveranciers van de apothekers hebben dit ingebouwd, zijn hiermee bezig, of moeten dit nog inbouwen. Als dit format voor de toedienlijst in het Apotheekinformatiesysteem is ingebouwd, is een toedienlijst, zowel voor ‘voorverpakte’ medicatie (geneesmiddeldistributie-systeem) als ook voor alleen ‘losse’ medicatie, eenvoudig uit te draaien voor de apothekers ten behoeve van de zorgorganisaties. Waar de inbouw nog niet is gebeurd, is het belangrijk dat de apothekers zelf daar om vragen bij de softwareleveranciers.

Totdat een uitdraai via het Apotheekinformatiesysteem mogelijk is, moeten apothekers tussenoplossingen zoeken voor het (tijdig)aanleveren van toedienlijsten. Want dat aanleveren van de toedienlijst moet nu al wel gebeuren, ook al kan het nog niet via het uniforme landelijke format via het Apotheekinformatiesysteem. Een toedienlijst die door de zorgorganisatie zelf is opgesteld, is risicovol (kans op fouten).

Als de apotheek geen toedienlijst aanlevert, is er een probleem, dat zich uit aan het eind van de medicatieketen: de zorgmedewerker, die de cliënt moet helpen bij de medicatie, kan feitelijk zonder toedienlijst niet werken waardoor de cliënt geen medicatie krijgt. De bestuurder van de zorgorganisatie is verantwoordelijk dat de zorgmedewerker veilig kan werken aan de hand van een door de apotheker geleverde toedienlijst. Deze bestuurder moet dus in overleg met de apotheker over het niet of niet tijdig aanleveren van de toedienlijsten. In dat overleg kan bijvoorbeeld aan de orde komen waarom de apotheker geen toedienlijst aanlevert, tegen welke problemen de apotheker aanloopt en wat daardoor het probleem voor de zorgorganisatie en het gezamenlijk probleem is. In gesprek met elkaar zullen zorgorganisatie en apotheker moeten komen tot een oplossing. Het uitgangspunt in de Veilige principes is dat de apotheker verantwoordelijk is voor het aanleveren van een toedienlijst.

Hoe zit het met zelfzorgmiddelen die de cliënt zelf koopt; moet dat op het actueel medicatieoverzicht en de toedienlijst zijn vermeld? Mag een zorgmedewerker zelfzorgmiddelen toedienen?

Hier is relevant het verschil tussen een actueel medicatieoverzicht en een toedienlijst.

Op een actueel medicatieoverzicht dient alle medicatie te staan die een cliënt gebruikt, ook de zelfzorgmiddelen die de cliënt zelf koopt. Deze informatie is van belang voor de voorschrijver. De cliënt dient aan de apotheker te vertellen welke middelen hij gebruikt die relevant zijn voor medicatie (naast zelfzorgmiddelen ook alcohol- en drugsgebruik), en arts en apotheker dienen er naar te vragen.

Op de toedienlijst staat alleen die medicatie waarvoor de zorgmedewerker verantwoordelijk is voor de toediening. Dat is alleen de medicatie die door een arts of een verpleegkundige met voorschrijfbevoegdheid is voorgeschreven. In de Veilige principes staat (zie onderdeel zorgmedewerker, stap 5, nr. 7):“De zorgmedewerker heeft alleen een taak in toedienen van medicatie die is voorgeschreven door de arts. De zorgmedewerker heeft géén taak in toedienen van medicatie die de cliënt zelf heeft gekocht (zelfzorgmedicatie); deze medicatie is de volledige verantwoordelijkheid van de cliënt zelf. De zorgmedewerker adviseert de cliënt de zelfzorgmedicatie te melden aan arts en apotheek.”

Als een cliënt zelf-gekochte middelen wil gebruiken en dat niet zelfstandig kan, dan kan een zorgmedewerker die middelen alleen toedienen als deze zijn voorgeschreven of geaccordeerd door een arts en op de toedienlijst zijn opgenomen. De cliënt zal gebruik van dit medicijn dus met de arts moeten afspreken, vervolgens kan het conform afspraak worden toegediend door zorgmedewerker. Het is niet aan zorgmedewerkers op eigen houtje medicatie te geven. Zij kunnen naast de 'gewone' voorgeschreven medicatie op vaste tijdstippen, wel 'zo nodig' medicatie geven, conform de daarbij door de arts aangeven voorwaarden.

Als de cliënt en arts zijn overeengekomen dat een zelfzorgmiddel wordt gebruikt, moet deze op de toedienlijst komen. Spreek met de cliënt af dat de zelfzorgmiddelen in de apotheek worden aangeschaft die ook de toedienlijst maakt. Dan kan de apotheker namelijk gemakkelijk deze zelfzorgmiddelen op de toedienlijst opnemen.

Waar moet in een zorgorganisatie het actueel medicatieoverzicht en de toedienlijst worden bewaard?

Het actueel medicatieoverzicht is onderdeel van het dossier van de arts en apotheker; en van het zorgdossier of zorgleefplan, als de zorgorganisatie de medicatie voor de cliënt beheert.

In het medisch dossier of huisartsinformatiesysteem van de arts dient het medicatieoverzicht (medicatiehistorie en laatste stand van zaken) bewaard te worden, conform de wettelijke termijn van de Wet geneeskundige behandelovereenkomst (Wgbo; 15 jaar). Als de zorgorganisatie de medicatie beheert voor de cliënt, behoort het actueel medicatieoverzicht ook in het zorgdossier van de cliënt bewaard te worden. Hierin hoort alleen steeds het laatste (het meest actuele) overzicht bewaard te worden. De organisatie bewaart het voor de cliënt, omdat de organisatie diens medicatie beheert, en dus is alleen het meest actuele overzicht relevant om te bewaren.

In de Veilige principes is wat betreft bewaren door de zorgorganisatie gekozen voor het bewaren van toedienlijst en actueel medicatieoverzicht in het zorgleefplan (zie bij zorgorganisatie, stap 2, punt 4). Voor deze plaats is gekozen om de informatie op een eenduidige plaats bij elkaar te hebben. Als de organisatie om een goede reden daarvan wil afwijken (de Veilige principes zijn immers principes - ze geven de hoofdregel weer waarvan, kort gezegd, beargumenteerd kan worden afgeweken), dan moeten de afspraken over bewaren wel helder worden vastgelegd.

De cliënt krijgt medicatie voorgeschreven in avond, nacht of weekend en er wordt geen toedienlijst meegeleverd, wat nu?

In de Veilige principes is het uitgangspunt dat de toedienlijst moet worden aangeleverd voor alle cliënten die hulp bij medicatie nodig hebben. Toedienlijsten buiten kantoortijden (in avond, nacht of weekend) zijn problematisch. Een dienstapotheek kan in de avond, nacht of weekend geen toedienlijst leveren. Er zullen daarom praktische oplossingen moeten worden gezocht zodat zorgmedewerkers toch veilig medicatie kunnen toedienen (weten wat te geven, wanneer, aan wie, welke hoeveelheid, in welke vorm) en te kunnen aftekenen. Er kan bijvoorbeeld met de dienstapotheek worden afgesproken dat zij een etiket op de toedienlijst plakken of meeleveren bij medicatieverstrekking aan cliënten van een zorgorganisatie.

Als de cliënt thuis woont en hulp krijgt van een zorgorganisatie bij de medicatie, zal de dienstapotheek dat in het algemeen niet weten. Het is belangrijk dat cliënten melden dat een zorgorganisatie het medicatiebeheer heeft en dat zij een actueel medicatieoverzicht en toedienlijst meenemen naar de dienstapotheek als zij medicatie halen. Zolang iets nog niet kan zoals het zou moeten, moeten partijen met elkaar overleggen en afspreken hoe het dan wél gedaan wordt, zo veilig mogelijk. En die afspraken met elkaar vastleggen. Dat iets nu (nog) niet kan, is geen reden om het 'er bij te laten', het is belangrijk met elkaar te blijven zoeken naar structurele oplossingen.

Dubbele controle bij risicovolle medicatie

Hoe zit het nu precies met de dubbele controle? Wie kan de dubbele controle doen? Hoe kan dat in bijv. thuiszorg of een kleinschalige woonvorm?

In de Veilige principes staat over dubbele controle (zie totaal overzicht, stap 5, punt 3): “De zorgorganisatie heeft met de apotheek afgesproken, op basis van de landelijke lijst risicovolle medicatie, welke losse medicatie risicovol is bij verkeerde dosering, bij deze medicatie is een dubbele controle nodig. De organisatie heeft een procedure voor de wijze(n) waarop de dubbele controle kan worden uitgevoerd.”

In de toelichting bij stap 5 voor de zorgorganisatie staat bij Toedienen, registreren, ad 2: “In een procedure legt de zorgorganisatie vast op welke wijze(n) deze dubbele controle kan plaatsvinden. In het zorgleefplan wordt vervolgens afgesproken op welke wijze bij betreffende cliënt de dubbele controle plaatsvindt. Als dubbele controle nodig is, dus bij risicovolle medicijnen, dan zijn er meerdere mogelijkheden om de dubbele controle door een daartoe bekwaam persoon te laten doen. Allereerst kan de cliënt zelf of zijn mantelzorger de controle doen. De cliënt of mantelzorger moet dan worden geleerd wat zij moeten controleren. Als dit niet mogelijk is, zijn oplossingen bijvoorbeeld: check door de zorgmedewerker met een collega die nabij is; met een collega via een foto met mobiele telefoon; check door de zorgmedewerker met een telefonische achterwacht. De vorm en mate van de controle kan ook weer worden afgewogen tegen de mate van risico. Belangrijk is om vast te leggen (in protocol of werkprocedure én in de afspraken met de cliënt in het zorgleefplan) dat er een dubbele controle plaatsvindt en hoe en door wie.”

Er kunnen situaties zijn waarin naar verhouding onvoldoende efficiënt te organiseren is dat er dubbele controle gedaan wordt resp. de verhouding tussen doel en middel uit balans is. Bijvoorbeeld in situaties waar medewerkers individueel werken (zoals thuiszorg, of kleinschalig wonen). Of situaties waarin de dubbele controle zodanig ingewikkeld wordt, dat het afleidt van de handeling zelf en daardoor niet bijdraagt aan de veiligheid (bijvoorbeeld bij gebruik van bepaalde techniek en hulpmiddelen voor controle op afstand). Als er onvoldoende doelmatig en veilig een dubbele controle gedaan kan worden, dan kan er - als uiterste - voor worden gekozen geen dubbele controle te doen. De zorgaanbieder heeft immers óók de verantwoordelijkheid op basis van de Kwaliteitswet om doelmatig zorg te verlenen.

Dat er dan geen dubbele controle wordt gedaan, is dan een risico dat genomen wordt. Het leven is immers nooit geheel zonder risico’s. Belangrijk is dat dit bewust gebeurt en dat wordt vastgelegd welke overwegingen er zijn, waarom een dubbele controle niet lukt, met wie is overlegd etc. Relevant is ook dat is overlegd op management of bestuurlijk niveau van de zorgorganisatie - het bestuur is immers uiteindelijk verantwoordelijk voor de kwaliteit van zorg en de keuzes die worden gemaakt. Vervolgens is van belang om na te gaan hoe, gegeven de situatie, toch zo veilig mogelijk de medicatie kan worden toegediend. Bijvoorbeeld in de procedure vastleggen dat een medewerker zichzelf dubbel controleert, hardop uitspreekt wat hij toedient, etc.

Zie ook de uitgangspunten in de Veilige principes in de Leeswijzer, samengevat: wees bewust van risico’s en probeer deze zoveel mogelijk te voorkomen, in te perken of acceptabel te maken; gebruik het gezonde verstand en handel met inachtneming van redelijkheid en billijkheid; communiceer en maak afspraken en leg deze vast.

Het gaat altijd om afwegen van het risico ten opzichte van wat het dubbel controleren vraagt. Uiteindelijk is dit het beleid van de organisatie. 'Hoe heilig is veilig' of worden weloverwogen bepaalde risico's genomen? Dan ‘scoort’ de organisatie dus op een bepaald risico, maar is dat een keuze die, beargumenteerd, wordt gemaakt.

Is het een optie om bij insuline de eerste medewerker de insuline te laten optrekken, en deze door de medewerker in de volgende dienst te laten injecteren?

Wat betreft insuline zijn er op dit moment verschillende 'varianten' wat betreft dubbel controleren bij solistische functies. Eén stroming geeft aan: vooraf optrekken en klaarleggen, de volgende dient dan toe en hiermee is een dubbele controle gedaan. De andere stroming geeft aan dat dit niet veilig is en vooraf optrekken niet de voorkeur verdient. In de optiek van het Platform medicatieveiligheid is vooraf optrekken van insuline, om deze in een volgende dienst te laten injecteren, risicovol en dus niet aan te raden.

Moet degene die dubbel controleert, ook paraferen? Betekent dubbele controle ook dubbel paraferen?

Risicovolle medicatie moet dubbel worden gecontroleerd, is de hoofdregel. En vervolgens zal inzichtelijk moeten zijn dat dat ook is gedaan. Dubbel paraferen op de toedienlijst is daarvoor theoretisch het meest eenvoudig. Of dat praktisch altijd wenselijk is (denk bijv. aan een tweede controle door cliënt zelf of mantelzorger) en of dat altijd kan (bijv. bij controle 'op afstand') is de vraag. In alle gevallen gaat het erom dat de organisatie duidelijk beschrijft in de procedure resp. in het zorgleefplan bij de afspraak over het medicatiebeheer, dat de dubbele controle wordt gedaan en hoe dit wordt gedaan. Op die manier wordt de werkwijze inzichtelijk gemaakt.
Dat kan bijvoorbeeld door de medewerker dubbel te laten aftekenen op de toedienlijst, één keer voor de eigen controle en één keer voor de controle door cliënt of mantelzorger; of voor de controle die anderszins is gedaan (bijv. op afstand).

Welke medicatie moet dubbel worden gecontroleerd?

Risicovolle medicatie die niet is verpakt in een geïndividualiseerd geneesmiddel-distributiesysteem moet in beginsel dubbel gecontroleerd worden. Een geneesmiddel-distributiesysteem betreft medicatie op naam in zakjes, deeldozen of trays.

Om het werkbaar te houden en omdat er verschil is in mate van risico, heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) gesteld dat dubbele controle nodig is, tenzij de medicatie naar het oordeel van de apotheker een acceptabel gering risico vormt bij verkeerde dosering. Het is dus van belang om te weten welke medicatie risicovol is bij verkeerde dosering. Dit wordt ‘risicovolle medicatie’ genoemd.

De bedoeling is dat in de lokale situatie afspraken worden gemaakt over de geneesmiddelen die dubbel moeten worden gecontroleerd. Om dit overleg te faciliteren, heeft de KNMP, in afstemming met het Platform medicatieveiligheid, een lijst samengesteld van risicovolle medicatie. Deze lijst kan worden gebruikt als uitgangspunt voor de afspraken in de lokale situatie. De lijst is te vinden via de websites van organisaties in het Platform.

Op de lijst staan geneesmiddelen met een nauwe therapeutische breedte, orale oncolytica en insulines. Opioïden zijn een aparte groep middelen met eigen regelgeving, o.a. gericht op voorkoming van misbruik. Opioïden staan niet op de lijst omdat de lijst niet als doel heeft het voorkomen van misbruik.

De eerste controle van geneesmiddelen in een geïndividualiseerd geneesmiddel-distributiesysteem wordt in de apotheek uitgevoerd en de zorgmedewerker controleert vervolgens bij het toedienen. Deze geneesmiddelen hoeven bij het toedienen dus niet dubbel gecontroleerd te worden, omdat de eerste controle al eerder is gedaan.

Medicatie via geneesmiddeldistributiesysteem

De ‘Veilige principes’ dekken niet alle situaties, bijv. in avond-, nacht- en weekend-dienst is het niet altijd mogelijk te werken volgens de Veilige principes. Hoe dan te handelen?

De Veilige principes geven de hoofdlijnen aan voor de dagelijkse situaties tussen cliënt – arts – apotheker – zorgmedewerker – zorgorganisatie. In avond, nacht en weekend is het niet altijd mogelijk om precies te werken volgens de Veilige principes, maar zijn deze ook wel zoveel mogelijk het uitgangspunt. In de lokale of regionale situatie zullen betrokken partijen met elkaar moeten overleggen hoe men invulling wil geven aan de Veilige principes in avond, nacht, weekend. Hetzelfde geldt voor situaties die niet opgenomen zijn in de Veilige principes zoals de afstemming met de Trombosedienst, het ziekenhuis en medisch specialisten. De Veilige principes kunnen worden gebruikt als basis voor overleg met overige partijen.

Wat is uw veilige aanpak?

Het Platform medicatieveiligheid hoort graag welke praktische en veilige oplossingen in de praktijk worden gevonden voor situaties die niet of onvoldoende worden gedekt door de Veilige principes, zoals avond, nacht en weekend.
Uw aanpak kunt u laten weten aan Antoinette Bolscher, voorzitter van het Platform, a.bolscher@actiz.nl

De cliënt heeft medicatie in een geïndividualiseerd geneesmiddel-distributiesysteem maar tussentijds is de medicatie gewijzigd. Wie is verantwoordelijk voor het wijzigen van de medicatie in het zakje?

Wijziging van medicatie in een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem is de verantwoordelijkheid van apotheker. De apotheker wijzigt medicatie in het systeem alleen als er een voorschrift is van de voorschrijver. Wijziging brengt altijd een bepaald risico met zich mee; daarom is het belangrijk dat apotheker en arts afstemmen of wijziging kan wachten tot de volgende uitgifte van geneesmiddelen in het geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem. En dus alleen tussentijds te wijzigen als deze wijziging niet kan wachten tot de volgende uitgifte.

Vervolgens is de vraag hoe de wijziging plaatsvindt. Als de cliënt met de medicatie naar de apotheek kan komen, wordt in de apotheek de medicatie gewijzigd conform de KNMP-richtlijn m.b.t. geneesmiddelen in een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem. Als de cliënt niet met de medicatie naar de apotheek kan komen of de cliënt verblijft in een zorginstelling, is de vraag op welke wijze de wijziging – die nog steeds de verantwoordelijkheid is van de apotheker – kan plaatsvinden. De apotheker kan de wijziging op locatie bij de cliënt uitvoeren. In de praktijk levert dit echter problemen op omdat dit heel tijdrovend is.

Wat is uw veilige aanpak?

Het Platform medicatieveiligheid hoort graag welke praktische en veilige oplossingen in de praktijk worden gevonden om tussentijds medicatie te wijzigen in een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributie-systeem, als deze wijziging niet kan worden uitgesteld. Uw aanpak kunt u laten weten aan Antoinette Bolscher, voorzitter van het Platform, a.bolscher@actiz.nl

Volgens de Veilige principes is de apotheek verantwoordelijk voor het vervoer van medicatie; in sommige situaties levert dat problemen op. Hoe te handelen in dat soort situaties?

Het is de verantwoordelijkheid van de apotheker om de medicatie af te leveren. Vervoer van medicatie is géén taak van de zorgorganisatie. Er zijn situaties waarin dit problemen geeft, bijvoorbeeld de apotheek kan geen medicatie bij de cliënt afleveren omdat de cliënt de deur niet open doet voor iemand die hij niet kent, of omdat hij verward is. Bij uitzondering kan in die situaties de thuiszorgmedewerker toch een rol op zich nemen in het vervoer. Daarbij dienen per situatie heldere afspraken te worden gemaakt en te worden vastgelegd.

Wat is het belang van een geïndividualiseerd geneesmiddel-distributiesysteem?

Bij medicatie in een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem (bijv. medicatierol, tray, weekdoos) hoeft er niet dubbel gecontroleerd te worden door de zorgmedewerker. De eerste controle is dan al gedaan door de apotheek. De zorgmedewerker hoeft dan alleen nog zelf (één keer dus) te controleren en te paraferen op de toedienlijst. Juist omdat door een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem géén dubbele controle nodig is in de zorgorganisatie, verdient deze vorm in beginsel de voorkeur. Als er veel wijzigingen plaatsvinden in de medicatie (bijvoorbeeld bij kortdurend verblijf, geriatrische revalidatie), kan een andere medicatiewijze de voorkeur hebben.

Niet alle medicatie kan in een in distributiesysteem worden geleverd (bijv. oogdruppels). Voor ‘losse’ medicatie geldt dat er dubbel gecontroleerd moet worden als het gaat om risicovolle medicatie (zie boven).

Wie bepaalt of en wanneer een cliënt in aanmerking komt voor medicatie in een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem?

De Veilige principes gaan over de situatie dat een cliënt hulp nodig heeft bij de medicatie. Om voor hulp bij medicatie in aanmerking te komen, heeft de cliënt een indicatie nodig. Uitgangspunt in de Veilige principes is dat voor een cliënt die hulp nodig heeft bij medicatie, zoveel mogelijk gebruik wordt gemaakt van medicatie in een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem. Als er veel wijzigingen plaatsvinden in de medicatie, bijvoorbeeld bij kortdurend verblijf en geriatrische revalidatie, kan een andere medicatiewijze de voorkeur hebben.

De cliënt of de zorgorganisatie geeft door aan de apotheek dat de cliënt hulp bij de medicatie krijgt van de zorgorganisatie, en verzoekt om medicatieverstrekking in een geïndividualiseerd geneesmiddeldistributiesysteem.

Lastige praktijksituaties

Heeft u een veilige oplossing?

De ‘Veilige principes’ geven geen antwoord op alle vragen die er zijn en bepaalde praktijksituaties blijken lastig; bijvoorbeeld tussentijdse wijziging van medicatie in voorverpakte medicatie (zakjes, trays etc.), medicijnen toedienen in de nacht- of weekenddienst, de overdracht tussen 1e en 2e lijn, en afstemming met trombosedienst. Voortbouwend op de algemene principes zullen in de lokale situatie over deze situaties afspraken moeten worden gemaakt, aansluitend bij die eigen situatie.

Het Platform Medicatieveiligheid hoort graag welke praktische en veilige oplossingen in de praktijk worden gevonden voor situaties die niet of onvoldoende worden gedekt door de Veilige principes. Je aanpak kunt je laten weten aan Antoinette Bolscher, voorzitter van het Platform, a.bolscher@actiz.nl

Stel een praktijkvraag op Zorg voor Beter

Heb je een praktijkvraag over medicatieveiligheid? In de interactieve rubriek 'stel een praktijkvraag' kun je je vraag direct stellen. Of bekijk de vragen van collega's uit het land, en misschien kun je iemand met jouw praktijkkennis verder helpen.

Bekijk de gestelde vragen over medicatieveiligheid (of stel zelf een vraag)