Zorgvoorbeter.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

www.zorgvoorbeter.nl

Thema: Medicatieveiligheid

Problemen met medicijnen signaleren

Hoewel medicijnen er zijn om mensen beter te maken, kan het ook anders lopen. Uit de HARM studie (1) blijkt dat ongeveer 5 procent van alle ziekenhuisopnamen in Nederland wordt veroorzaakt door verkeerd gebruik van medicatie. De helft van deze ziekenhuisopnamen zijn te voorkomen. Verschillende risicofactoren voor een dergelijke ziekenhuisopname zijn: leeftijd, verminderde cognitie, verschillende aandoeningen, polyfarmacie, niet zelfstandig wonen, verminderd nierfunctioneren en therapie ontrouw. Zorgmedewerkers en mantelzorgers zijn vaak de eersten die zien dat er problemen zijn: de cliënt is suf, hij gedraagt zich anders of geeft aan dat hij pijn heeft of zich niet prettig voelt.

Om problemen tijdig te signaleren moet je op de volgende aspecten letten:

  • Is sprake van zelfzorgmedicatie?
  • Gebruikt de cliënt medicatie volgens voorschrift?
  • Is er sprake van bijwerkingen?
  • Is de cliënt de afgelopen periode gevallen?
  • Is de cliënt tevreden met de huidige medicatie?
  • Zijn er problemen met gebruik of beheer van de medicatie?

Specifieke bijwerkingen

Als zorgmedewerkers moeten letten op specifieke bijwerkingen, moet de arts deze bijwerkingen en aandachtspunten duidelijk in het zorgdossier zetten. Daarnaast ben je ook zelf verantwoordelijk voor het signaleren van bijwerkingen. Zorg dat je voldoende weet over medicijnen, werking en bijwerkingen. Informatie hierover staat in de bijsluiter, het Farmacotherapeutisch Kompas en op Apotheek.nl. Recente bijsluiters horen in het zorgleefplan te zitten.

Wat doe je met signalen?

Uiteraard rapporteren verzorgenden en verpleegkundigen wat ze signaleren in het zorgleefplan en bespreken signalen met de arts:

  • Zijn er bijwerkingen of andere onverwachte reacties van de cliënt op een bepaald medicijn?
  • Werkt de medicatie als gewenst? Heeft een cliënt nog pijn ondanks de pijnmedicatie, of: hoe slaapt een cliënt met slaapmedicatie?
  • Is ‘zo nodig’ medicatie gegeven en hoeveel? Is het nodig dat de arts deze medicijnen voor vast voorschrijft?

Melden bijwerkingen

Vanaf eind 2013 staat op de bijsluiters van een aantal geneesmiddelen een omgekeerde zwarte driehoek afgebeeld, met een zin waarin wordt aangegeven wat de driehoek betekent:

zwarte driehoekDit geneesmiddel is onderworpen aan aanvullende monitoring. Het symbool attendeert patiënten, zorgverleners, dokters en apothekers op het belang om bijwerkingen te melden. Het symbool is ontwikkeld op initiatief van de Europese Unie (EU). De bijwerkingen kunnen worden gemeld bij het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb. Deze website heeft ook een databank met reeds gemelde bijwerkingen van medicijnen. De zwarte driehoek wordt gefaseerd ingevoerd en zal bij de productie van nieuwe series medicijnen worden toegepast. Vanaf begin 2014 zal het aantal medicijnen met dit symbool sterk toenemen.

Meer informatie over het nieuwe symbool staat op de website van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen.

Delier

Verzorgenden en verpleegkundigen moeten extra alert zijn op signalen van een delier. Deze acute verwardheid komt veel voor in de zorg en heeft altijd een lichamelijke oorzaak. Het kan een reactie zijn op medicatie, lichamelijke ziekte of koorts. Een delier is een bewustzijnsverandering die meestal snel ontstaat (binnen enkele uren tot dagen) en de mate waarin kan sterk wisselen.

De symptomen zijn angst, onrust, verandering in gedrag, wisselend bewustzijn, moeite met concentratie en hallucinaties. Gedraagt een cliënt zich anders of geeft de familie aan dat het gedrag van de cliënt plotseling veranderd is, dan moet de verzorgende of verpleegkundige dit altijd bespreken met de arts.

Signaleringsinstrument voor thuiszorgmedewerkers

Voor thuiszorgmedewerkers is een speciaal signaleringsinstrument ontwikkeld om medicatieproblemen ‘achter de voordeur’ vroegtijdig op te sporen of te voorkomen. Het Rodevlaggeninstrument (pdf) is een van de resultaten van het onderzoeksproject Medicatie achter de voordeur van de Hogeschool Utrecht. Het instrument is gemaakt voor de thuiszorg, maar voor signaleren in een zorginstelling gelden dezelfde principes, dus ook daar kan het (met enkele aanpassingen) heel bruikbaar zijn. 

Deze demonstratiefilm voor de praktijk laat zien hoe het instrument werkt.    

Van het Rodevlaggeninstrument bestaat niet alleen een papieren versie, maar ook een app.De app maakt het gebruik van het Rodevlaggeninstrument nog gemakkelijker. Met één druk op de knop kunnen thuiszorgmedewerkers (of mantelzorgers) aan de wijkverpleegkundige of eerste verantwoordelijke verzorgende waarnemingen doorgeven over geneesmiddelengebruik of lichamelijke klachten die kunnen duiden op een medicatieprobleem (‘rode vlag’). Ook kunnen ze via een beveiligde verbinding foto’s meesturen, bijvoorbeeld van een wondje. De wijkverpleegkundige of verzorgende bepaalt of de informatie moet worden gedeeld met apotheker of huisarts.

Voordat de app kan worden gebruikt, moet een thuiszorgorganisatie werkafspraken maken met apotheker(s) en huisarts(en) en de app aan het cliëntensysteem laten koppelen. De Rode Vlaggen App is ontwikkeld door stichting Health Code. Meer informatie vind je op hun website. De app werkt met een licentiesysteem gebaseerd op het aantal cliënten.

Beheer medicijnen voor de cliënt

Als een cliënt het beheer van de medicijnen (voor een deel) aan de organisatie heeft overgedragen kunnen zich ook problemen voordoen. Het is jouw taak dat te signaleren.Let hierbij op het volgende.

  • Zijn afspraken over het medicijngebruik vastgelegd in het zorgleefplan?
    • Wat doet de cliënt zelf ?
    • Zijn er speciale afspraken over het toedienen?
    • Moet je aanwezig zijn wanneer de cliënt medicijnen inneemt?
  • Zijn de medicijnen voor de cliënt aanwezig (voldoende voorraad)?
  • Is de toedienlijst volledig? 
  • Is de aftekening van de toedienlijst bijgehouden?
  • Kunnen de medicijnen ongestoord worden klaargemaakt?
  • Zijn de medicijnen veilig en op de juiste manier opgeborgen?
  • Is de cliënt voldoende geïnformeerd over werking en bijwerking van medicijnen?

Leg de bevindingen vast in het zorgleefplan en geef problemen door aan de eerstverantwoordelijke.

Toediening van medicijnen

Ook bij de toediening van medicijnen is de signalerende functie van belang. Let hierbij op het volgende.

  • Gesteldheid van de cliëntHoe voelt de cliënt zich? Heeft de cliënt klachten of geeft de cliënt signalen die op werking en/of bijwerking van de gebruikte medicijnen wijzen?
  • Zo nodig medicatieAls de arts medicatie voorschrijft die ‘zo nodig’ gegeven moet worden, vraag dan om duidelijke instructies wanneer de medicatie gegeven moet worden. Leg dit vast in het zorgdossier. Merk je dat de medicatie lange tijd niet gegeven wordt of juist heel regelmatig, vraag de arts dan de medicatieopdracht te stoppen of over te zetten in een vaste afspraak.
  • Vergeten medicijnenZijn er aanwijzingen dat de cliënt de medicijnen de afgelopen periode/dag niet heeft ingenomen of toegediend heeft gekregen?
  • Signaleren van toedieningsfoutenIs het juiste medicijn op de juiste wijze, in de juiste dosering en op het juiste tijdstip toegediend?

Fouten in de toediening van het medicijn dienen gemeld te worden. Geef verkeerde toediening door aan eerstverantwoordelijke en ga na of de arts ook geraadpleegd moet worden.

Video

De MeanderGroep maakte een korte praktische video (2 min.) over het herkennen en voorkomen van medicatieveiligheid

Lees meer

Lees meer over het herkennen van gezondheidsrisico’s bij Thema Risicosignalering.

Wil je hierop reageren?

Jouw reactie

Wil je een link invoegen in de tekst? Zet deze tussen []. Voorbeeld: [www.zorgvoorbeter.nl] of [http://www.zorgvoorbeter.nl]. Velden met een (*) zijn verplicht.