Zorgvoorbeter.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

www.zorgvoorbeter.nl

Thema: Eten/Drinken

Ondervoeding bij ouderen

Ondervoeding bij ouderen komt in verpleeghuizen bij 20 tot 25% voor en in de thuiszorg bij 15 tot 25%. Bij ondervoeding is er sprake van verlies van lichaamsgewicht en spiermassa. Hierdoor daalt de weerstand, hebben ouderen een verhoogde kans op opname in een instelling, op complicaties bij ziektes, zijn zij verminderd zelfredzaam en ervaren zij een verminderde kwaliteit van leven. Uiteindelijk zorgt voor ondervoeding voor een verhoogde mortaliteit.

Ondervoeding is vooral te herkennen aan onbedoeld gewichtsverlies en/of een te laag lichaamsgewicht. Als iemand onbedoeld in een maand drie kilo afvalt of in zes maanden zes kilo of meer afvalt, spreken we van onvrijwillig gewichtsverlies, ook als de persoon overgewicht had (of heeft). Ook een BMI ≤ 22 kan risico op ondervoeding betekenen. Ouderen hebben een verhoogd risico op ondervoeding, doordat zij vaak minder eten en drinken.

Ondervoeding en overgewicht kunnen ook tegelijk bestaan. Cliënten met overgewicht kunnen ook ondervoed zijn. Zorgprofessionals zijn verantwoordelijk voor het in kaart brengen van de voedingstoestand en het bepalen van het lichaamsgewicht. Wanneer er afwijkingen zijn in de voedingstoestand of het lichaamsgewicht zorgen de verpleegkundigen voor een doorverwijzing naar de arts of diëtist.

Definitie voor ondervoeding

'Ondervoeding kan worden beschouwd als een voedingstoestand waarbij sprake is van een tekort of disbalans van energie, eiwit en/of andere nutriënten (voedingsstoffen), die leidt tot meetbare nadelige effecten op de lichaamsomvang en lichaamssamenstelling, op het functioneren en op klinische resultaten.' (Stratton 2003).

Terug naar boven

Oorzaken van ondervoeding bij ouderen

  • afhankelijkheid
  • depressie
  • ‘dorstgevoel’ neemt af
  • eenzaamheid
  • eenzijdig voedingspatroon
  • herstel van fracturen
  • kauw- en slikproblemen
  • medicijngebruik / bijwerkingen medicijnen, zoals misselijkheid, braken…
  • oncologische aandoeningen
  • operatie ondergaan
  • problemen met het gebit
  • verminderde eetlust / sneller een ‘vol’ gevoel ervaren
  • verminderde reuk en smaak
  • ziekte en comorbiditeit

Iemand die last heeft van een of meer van deze oorzaken kan maaltijden gaan overslaan of kleinere porties gaan eten. Dit zie je vaak bij ouderen. De oudere heeft dan geen zin meer in eten of minder trek. Eten wordt een kwelling of wordt ervaren als noodzakelijk kwaad. Dit heeft als gevolg dat de oudere  te weinig calorieën en voedingsstoffen binnen krijgt en daardoor weinig energie heeft, de weerstand omlaag gaat, duizelig wordt en krachtsverlies ontstaat. Je spreekt dan van ondervoeding.

Terug naar boven

Risicogroepen

De volgende groepen lopen een verhoogd risico op ondervoeding:

  • kwetsbare ouderen thuis, in een verzorgingshuis of woonzorgcentrum;
  • cliënten die meerdere ziekten hebben, chronisch ziek zijn of veel medicatie gebruiken;
  • cliënten met lichamelijke beperkingen;
  • cliënten met een niet-passende gebitsprothese, kauw- of slikproblemen;
  • cliënten (met name oudere en ernstig zieke) die recent ontslagen zijn uit het ziekenhuis;
  • cliënten met psychosociale problemen en verwaarlozing;
  • cliënten met alcohol- of drugsmisbruik.

Terug naar boven

Gevolgen van ondervoeding

Bij ondervoeding gebruikt het lichaam reservevoorraden in vet- en spierweefsel. Er wordt niet alleen vetweefsel, maar ook spierweefsel afgebroken. Vooral de afbraak van spieren is nadelig. Dit heeft onder andere gevolgen voor het dagelijks functioneren en de zelfredzaamheid. Ook de kans om te vallen neemt toe. Andere gevolgen zijn: vlugger moe voelen, minder zin hebben om te eten, sneller en ernstiger ziek worden, langer nodig hebben om te herstellen na een ziekte en moeilijkere wondgenezing.

Ondervoeding leidt tot een langzamer herstel bij ziekte. Als een patiënt ziek is of niet actief is kan ondervoeding leiden tot afname van gewicht en spiermassa. Dit kan weer tot gevolg hebben dat de algehele conditie en de hart- en longcapaciteit afneemt. Ook zorgt ondervoeding voor een verminderde afweer en vertraagde wondgenezing. Dit kan leiden tot decubitus. Daarnaast kan ondervoeding ook leiden tot depressiviteit.

Mogelijke gevolgen en symptomen:

  • afname kwaliteit van leven / welbevinden, zoals depressies, vermoeidheid, lusteloosheid, futloosheid en kouwelijk zijn
  • botbreuken, door vaker en sneller vallen
  • huidletsel / verminderde wondgenezing, zoals decubitus of skin tears, door een dunne en droge huid
  • bleke huid
  • droog en uitvallend haar
  • langzamer herstel (langere opnameduur)
  • meer en ernstige complicaties bij ziekte
  • meer medicatiegebruik
  • verhoogde mortaliteit
  • verminderde immunologische afweer
  • verminderde spiermassa (met als gevolg afname algehele conditie en verminderde hart- en longcapaciteit)
  • vermoeidheid

Terug naar boven

Folder 'Ondervoeding': praktische tips

Download de folder 'Ondervoeding' (pdf) van het Voedingscentrum met praktische handvatten en algemene tips bij ondervoeding, plus specifieke tips voor ieder eetmoment. Je kunt 'm ook gratis bestellen via het Voedingscentrum (per 50 stuks).

Praktische tips bij dementie

Hoe zorg je ervoor dat mensen met dementie genoeg eten en drinken? Met eenvoudige dingen kun je al veel bereiken. Bijvoorbeeld met de Verzamelde praktische tips op de website van Innovatiekring Dementie.

Terug naar boven

Oorzaak van voedselweigering

Het dagenlang weigeren van voedsel is geen uitzondering. Belangrijk is dan te achterhalen waarom de cliënt dit gedrag vertoont en of hij of zij zich hiervan bewust is. Soms heeft het te maken met het eten zelf (liever aardappelen met draadjesvlees dan rijst of pasta), soms komt het door de gezondheidstoestand. Ook als er mondproblemen zijn kan dit een oorzaak zijn. Lees meer informatie over het Zorg voor Beter thema Mondzorg.

Bij een aantal ziektebeelden komt het weigeren van voedsel vaak voor, zoals bij:

  • dementie
  • CVA
  • neurologische aandoeningen (bijvoorbeeld multiple sclerose)
  • ongeneeslijke/terminale ziekten (bijvoorbeeld kanker).

Stimuleren van eten en drinken

Bij ondervoeding is het stimuleren van eten en drinken extra van belang. De onderstaande punten kunnen helpen bij het stimuleren:

  • Gezelligheid aan tafel, samen eten
  • Van belang is: het tijdstip van de maaltijd, spreiding en duur van de maaltijd, de smaak van de maaltijd, de temperatuur, het uiterlijk, de keuzemogelijkheden en het zelf kunnen opscheppen
  • Goede mondverzorging: een slechtzittend gebit of slechte tanden hebben een negatieve invloed.

Lees meer over het verbeteren van voedingszorg.

Wanneer het gewicht van een cliënt niet met gewone voeding op peil kan worden gehouden, kan een arts of diëtist adviseren aanvullende voeding te geven zoals drinkvoeding. Bij het geven van drinkvoeding moet worden gehandeld volgens het voorschrift van de arts of diëtist. Op de website van Sorgente is een overzicht van alle aanvullende voedingen te vinden.

Terug naar boven

Lees meer

Lees meer over het herkennen van gezondheidsrisico’s bij Thema Risicosignalering.

Terug naar boven

Bronnen

Terug naar boven

Wil je hierop reageren?

Jouw reactie

Wil je een link invoegen in de tekst? Zet deze tussen []. Voorbeeld: [www.zorgvoorbeter.nl] of [http://www.zorgvoorbeter.nl]. Velden met een (*) zijn verplicht.

Reacties

  • Marian de van der Schueren 23-01-17

    Beste Sanne,

    De cijfers bij ouderen thuis zijn prevalentiecijfers.

    Incidentiecijfers zullen dicht in de buurt liggen van de prevalentiecijfers, maar deze zijn moeilijker te vinden omdat je dan (gezonde) ouderen jaren moet volgen en moet kijken bij hoeveel procent ondervoeding ontstaat. Misschien dat je uit de LASA studies (Longitudinal Ageing Study Amsterdam) incidentiecijfers kunt destilleren.

  • Sanne 19-01-17

    Die 15-25% van de ouderen in de thuiszorg waar sprake is van ondervoeding, valt dat onder de incidentie of juist prevalentie? Kunt mij ook de incidentie van ondervoeding vertellen, ben daar naar opzoek voor een opdracht voor school. Alvast bedankt!

  • Marian de van der Schueren 07-10-16

    Beste Ton,

    Er is een richtlijn "Omgaan met afweergedrag bij eten en drinken van bewoners met dementie". Deze is op te vragen via onderstaande link. Wellicht heb je daar wat aan?

    http://www.innovatiekringdementie.nl/a-313/afweergedrag-bij-eten-en-drinken-gratis-training-voor-verzorgenden

  • Ton Smits [Alkmaar] 06-10-16

    Wat als de demente oudere echt niet meer wil eten en drinken en ook zijn medicijnen weigert?

    Dwingen lijkt mij geen goede zaak, en stimuleren heeft ook geen zin meer want er valt niet te stimuleren.

    Hoe kun je deze persoon dan het beste begeleiden?