“Bewustwording leidde tot halvering aantal vrijheidsbeperkingen”
Niet alleen vastbinden en gesloten deuren vallen onder de vrijheidsbeperkende maatregelen. Bij zorginstelling Het Gors bleek dat veel ingesleten gewoonten de vrijheid van cliënten inperken. Deelname aan het Verbetertraject Maatregelen op Maat was de oplossing.
“Wij dachten dat het bij ons erg meeviel met de vrijheidsbeperkende maatregelen”, vertelt Greet Timmerman, unitmanager van de dagbesteding Verstandelijk Gehandicapten bij Het Gors. “Toen onze M&M commissie echter intern een inventarisatie hield, kwamen we tot de ontdekking dat we op veel manieren onze cliënten beperken in hun vrijheid. We hadden alleen nooit door dat we dat deden.” Cliënten mochten bijvoorbeeld alleen op bepaalde plekken koffie drinken, of op bepaalde tijden. Of een rolstoel stond altijd op de rem. “We waren niet blij met deze ontdekking, dus toen wisten we: er is werk aan de winkel.”
Uitgaan van eigen interpretatie
Het managementteam vroeg aan Timmerman om projectleider te worden van het Verbetertraject Maatregelen op Maat, dat liep van september 2008 tot september 2009. De pilot werd gehouden op dagbestedingslocatie Brugzicht, een afdeling met dertig cliënten en vijftien medewerkers. “We hebben eerst aan de medewerkers gevraagd om een sterkte-zwakte-analyse van zichzelf te maken”, vertelt Timmerman. “Hieruit bleek bijvoorbeeld dat we te snel uitgaan van eigen interpretatie en regels opstellen vanuit eigen waarden en normen, ook van familie. Het gevolg is dat je bijvoorbeeld niet toestaat dat cliënten meer dan twee boterhammen eten, anders worden ze te dik. Maar wie zegt dat ze inderdaad dooreten als ze geen regels krijgen opgelegd? En wie bepaalt eigenlijk wat te dik is?”
Probeerruimte
Het belangrijkste dat de medewerkers van Brugzicht tijdens het verbetertraject leerden, was: loslaten. “Veel medewerkers hanteren een strikte lijn tussen wat cliënten zelf weten, doen en kiezen en zaken waarbij ze ondersteuning nodig hebben. Wij hebben geleerd dat daar juist ruimte tussen zit: de probeerruimte. Daarin geef je de cliënt de vrijheid om zelf beslissingen te nemen en te ontdekken wat goed voor hem is. We kwamen erachter dat veel regels cliënten juist uitdagen om die regels te overtreden. Terwijl ruimte scheppen ertoe leidt dat cliënten die ruimte rustig verkennen. Ons motto was dan ook: als je loslaat, heb je twee handen vrij.”
Risico nemen
Het geven van vrijheid betekent dat je een risico neemt. “Maar wat is erger: dat een cliënt valt omdat je hem niet vastbindt, of dat hij zich ongelukkig voelt omdat je dat wel doet? Dat een cliënt een keer te veel boterhammen eet, of dat hij er maar twee eet, maar zich wel in zijn vrijheid voelt ingeperkt? Dat besef was voor ons een enorme eye-opener.” Het geven van vrijheid gaat inderdaad af en toe fout. “We hebben een cliënt die we bij aankomst altijd direct op het toilet zetten. Hij had weinig ongelukjes, maar vertoonde vaak wat ontevreden gedrag. We besloten hem de vrijheid te geven zelf naar het toilet te gaan. Helaas veranderde zijn gedrag niet en door de ongelukjes die hij had, voelde hij zich juist nog minder prettig. Dat hebben we dus weer teruggedraaid, maar dat geeft niet. Ruimte geven is een continu proces.”
Behaalde resultaten
Afspraken maken met cliënten is volgens Timmerman ook niet erg, zolang ze maar doordacht zijn én zijn vastgelegd in het zorgplan. “Dat zijn twee van onze belangrijkste resultaten. Ten eerste hebben we het totaal aantal afspraken met de cliënten over bijvoorbeeld toiletbezoek, eten en drinken, gedrag, verzorging en taalgebruik teruggebracht van 280 naar 105. En de afspraken die werkelijk nodig bleken, zijn nu allemaal per cliënt vastgelegd in het eigen zorgplan. Elk jaar stellen we de afspraken vervolgens opnieuw ter discussie.” Een ander belangrijk resultaat is dat de medewerkers zichzelf en hun collega’s kritisch bekijken als het gaat over het maken van afspraken en het geven van ruimte. Ook hebben ze geleerd feedback te vragen en geven tijdens intervisiemomenten.
Borgen en spreiden
Ook op organisatieniveau had het verbeterteam zichzelf doelen gesteld. “We wilden dat de organisatie een visie op en beleid over het voorkomen van vrijheidsbeperkende maatregelen zou ontwikkelen. Dat is gebeurd en inmiddels implementeren we de Zorg voor Beter werkwijze van onze pilotlocatie ook verder in de organisatie.” Dat betekent dat medewerkers van alle tachtig locaties van Het Gors het komende jaar hun werkwijze kritisch gaan bekijken op vrijheidsbeperkende maatregelen. De verwachting is dat dit, net als in de pilot, massaal zal verminderen. “Wij hebben het geluk dat wij op initiatief van onze Raad van Bestuur aan het verbetertraject hebben meegedaan”, meent Timmerman. “Ook de Raad van Toezicht juicht de GORS-brede implementatie toe. Met die steun, ook in de vorm van tijd of financiën, staat of valt het succes. Maar ook het enthousiasme van leidinggevenden en medewerkers is daarbij heel belangrijk.”
