Met fixatie (vastbinden) trachten zorginstellingen valletsel en probleemgedrag te bestrijden. Fixatie werkt in de regel echter averechts en brengt ernstige schade toe aan de gezondheid en kwaliteit van leven. In oktober 2011 wees onderzoek van de Universiteit Maastricht opnieuw uit dat zorginstellingen veilig met fixatie kunnen stoppen, zonder dat dit leidt tot meer ernstige valletsels of meer gebruik van kalmerende medicatie of extra kosten.

Versuffende medicatie

Een ander knelpunt volgens de drie organisaties zijn de antipsychotica. Die worden op grote schaal toegediend aan mensen met dementie, hoewel wetenschappers al vele jaren waarschuwen voor de geringe werking en de ernstige – zelfs levensbedreigende – bijwerkingen.

Betere bescherming

De drie organisaties zijn ongerust omdat het huidige wetsvoorstel onvoldoende bescherming biedt tegen mensen met dementie en zelfs de deur open zet voor meer vrijheidsbeperking. Zij pleiten er daarom voor om het terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen en het verbod op fixatie in de wet op te nemen.

Bron: LOC Zeggenschap in Zorg

Meer dan 100 zorgorganisaties hebben van 2008 tot 2011 meegedaan aan de verbetertrajecten van Zorg voor Beter met als doel: vrijheidsbeperkende maatregelen bij hun cliënten verminderen of helemaal afbouwen. Hun verhalen, adviezen en tips vindt u in de alternatievenbundel. Vilans wil zo andere organisaties inspireren en laten zien dat afbouwen vaker mogelijk is dan we soms denken.

Maatwerk door kennis over alternatieven

Bij de zoektocht naar alternatieven voor vrijheidsbeperking is het belangrijk om elke cliënt individueel te benaderen. Als een mens met recht op (zoveel mogelijk) vrijheid. Wat voor de ene cliënt werkt, heeft bij de andere geen of weinig effect. Kennis over alternatieven is dan belangrijk. Hoe meer kennis, hoe makkelijker de keuze voor een alternatief op maat.

Handige rubricering en scores

De alternatievenbundel vrijheidsbeperking bestaat uit twee onderdelen:

• producten zoals ballendekens, ballenstoelen, trippelrolstoelen of laag/laag-bedden
• cliëntverhalen die laten zien dat het anders kan en waarin professionals zich herkennen

Alle alternatieven in de alternatievenbundel zijn gerubriceerd en ingedeeld op basis van de dagindeling: slapen, zitten, bewegen, dagbesteding & vrije tijd en eten & drinken. Maar u kunt ook zoeken op redenen voor vrijheidsbeperking, zoals valrisico, probleemgedrag of onrust.

In één keer of in stappen

Aan elk alternatief is een score toegekend die duidelijk maakt hoe ingrijpend de maatregel is. Soms is het namelijk niet mogelijk om een zware maatregel in één keer af te bouwen, maar kunt u wel in stappen voor de minst ingrijpende maatregel kiezen. Deze zogenoemde VBM-scores bieden dan houvast. De alternatievenbundel is een onmisbaar boekje voor elke professional in de langdurende zorg.

(bron: Vilans.nl)

De staatssecretaris schrijft haar conclusie naar aanleiding van het onderzoek naar vrijheidsbeperking door de Inspectie Volksgezondheid. ‘De resultaten van deze onderzoeken zijn veelbelovend en stemmen mij hoopvol. De rapporten laten zien dat er in de langdurige zorg rond het thema vrijheids­beperking een positieve ontwikkeling gaande is.’ Volgens de staatssecretaris is dit in hoofdzaak te danken aan de inzet van de zorgprofessionals die dagelijks deze cliënten ondersteunen, begeleiden en verzorgen.

Verbeterpunten volgens de inspectie

Volgens de IGZ kan de uitvoering van het ondersteuningsplan en de vrijheidsbeperking in vooral de gehandicaptenzorg beter. Het merendeel van de zorgaanbieders heeft bijvoorbeeld onvoldoende geïnventariseerd wat eventuele risico’s zijn. Ook het formuleren van haalbare, concrete werkdoelen voor de cliënt verdient meer aandacht, vindt de Inspectie.

Inspanning blijft nodig

Staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten constateert dat het noodzakelijk is dat iedereen zich voortdurend blijft inspannen om vrijheidsbeperkingen tot het uiterste te minimaliseren. ‘In die gevallen waar een cliënt niet zelf zijn of haar ‘verhaal’ kan vertellen, is het essentieel dat de zorgverlener goed naar betrokken cliënt ‘kijkt’ en zijn of haar gedrag interpreteert. Daarbij speelt ook het gesprek met de ouder(s) of vertegenwoordiger(s) een grote rol. Hoewel zij wellicht niet altijd in ‘gestudeerde woorden’ tot uitdrukking kunnen brengen wat er in de cliënt omgaat, voelen zij vaak uitstekend aan dat het probleemgedrag vaak een uiting is van onmacht. Bijvoorbeeld omdat iemand niet kan aangeven dat hij erg angstig is’, aldus Veldhuijzen van Zanten.

Betrokkenheid en communicatie essentieel

Betrokkenheid en communicatie zijn de sleutelwoorden, schrijft de staatssecretaris. Ten eerste als het gaat om de dialoog tussen de cliënt(vertegenwoordiger) en zijn of haar zorgverleners. Maar ook dat zorgverleners ‘gehoord’ worden door het management. Pas als de hele instelling doortrokken is van deze visie werkt het ook.

(bron: www.rijksoverheid.nl en www.skipr.nl)

Van 14 november 2011 tot 16 januari 2012 kunnen instellingen projectvoorstellen indienen. GGZ Nederland is verantwoordelijk voor de verdeling van de middelen.

Preventie en complexe zorgvragen

Sinds 2006 stelt het ministerie van VWS jaarlijks circa 5,4 miljoen euro extra beschikbaar, gericht op de reductie van dwang. In 2011 lag het accent op ‘borging in de lijn’. Van de projecten moest onder andere duidelijk zijn hoe deze in de toekomst zouden worden geborgd. In 2012 ligt het accent op verdere implementatie van bestaande best practices en borging daarvan. Specifieke aandacht is er in 2012 voor preventie en voor langdurige complexe zorgvragen.

Stuurgroep

De voorwaarden voor subsidie en de administratieve verplichtingen zijn opgesteld door de landelijke Stuurgroep Dwang en Drang. Deze bestaat uit vertegenwoordigers van het Landelijk Platform Geestelijke Gezondheidszorg, Zorgverzekeraars Nederland, Inspectie voor de Gezondheidszorg, GGZ Nederland, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (inclusief de NVGD), Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland en de Vereniging voor Paaz Managers.

Bron en meer informatie over de voorwaarden: www.veiligezorgiederszorg.nl

Aan tafel discussieerden onderstaande deskundigen, zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen met gespreksleider Gijs Wanders over stand van zaken van vrijheidsbeperking binnen de gehandicaptenzorg:

• Hans Reinders – hoogleraar ethiek
• Ellis Jongerius – belangenvereniging LFB
• Sandra de Wit – verpleegkundig specialist
• Brenda Frederiks – universitair docent Gezondheidsrecht
• Ramona Salomons – ouder
• Erwin Wieringa – internationaal consultant/Stichting de Toekomst

Beperkte rol van de inspectie

Doordat niet alles gemeld hoeft te worden bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) is ook lang niet alles bekend, stelden de aanwezigen. Naar schatting zitten ongeveer veertig cliënten in een vergelijkbare situatie als de 18-jarige Brandon die enige tijd geleden in het nieuws was omdat hij vastgebonden werd in de zorginstelling waar hij verbleef. Daarnaast hebben veel cliënten in de gehandicaptenzorg te maken met andere vormen van vrijheidsbeperking. Slechts een fractie hiervan is bekend bij de inspectie. Het probleem is breed en de redenen om vrijheidsbeperking in stand te houden zijn talloos. Ouders zijn vaak bang voor de gevolgen, begeleiders vinden het moeilijk oude gewoonten los te laten, managers zijn vooral gericht op het vermijden van incidenten.

Bekijk de compilatie van de uitzending

Bekijk een samenvatting van de uitzending aangevuld met interviews op de website van Vilans.

Voor alle zorgprofessionals en voor ROC-docenten en -studenten

Tijdens de inspiratiedag ‘Morgen ga ik los’ leert u hoe u het afbouwen aan kunt pakken. Deze dag biedt organisaties in de verstandelijk gehandicaptenzorg, de ouderenzorg en de geestelijke gezondheidszorg ondersteuning bij het verantwoord afbouwen van alle fysieke vrijheidsbeperkende maatregelen. De dag wordt driemaal georganiseerd op verschillende plekken in het land. Meer over de inspiratiedag ‘Morgen ga ik los’

Voor (para)medici

(Para)medici kunnen tijdens een verdiepingsconferentie ‘Omgaan met vrijheidsbeperking’ in één dag hun kennis van methodieken en de gevolgen en alternatieven voor vrijheidsbeperking vergroten. Zij kunnen ervaringen uitwisselen en zo een start maken met een regionaal netwerk van (para)medici. De conferenties vinden zowel voor de gehandicaptenzorg als voor de langdurende ouderenzorg driemaal plaats. Meer over de verdiepingsconferentie ‘Omgaan met vrijheidsbeperking’.

Praat je nog wel over zorg als je mensen vastbindt? Maken deze mensen nog kans op een menswaardig bestaan? Is er hoop? En hoe ver mag je gaan? Gijs Wanders praat erover met ouders, hulpverleners en wetenschappers.

Gasten

Aan tafel zitten de volgende gasten:

• Hans Reinders – hoogleraar Ethiek
• William Westveer – belangenvereniging LFB
• Sandra de Wit – verpleegkundig specialist
• Brenda Frederiks – universitair docent Gezondheidsrecht
• Ramona Salomons – ouder
• Erwin Wieringa – internationaal consultant/Stichting de Toekomst

Mogelijkheid tot reageren

Vilans en Skipr leveren met deze uitzending een bijdrage aan antwoorden op de vragen: wat heeft de zorg nodig om goed om te gaan met dit vraagstuk? Biedt de nieuwe wet soelaas? Wat is er nu nodig om vrijheidsbeperking tegen te gaan? Wilt u de gasten een vraag voorleggen of een ervaring met ons delen? Stuur dan voor woensdag 28 september een mail naar info@vilans.nl

Volg de uitzending, woensdag 28 september van 19.30-20.30 uur via www.dialoog.skipr.nl/vrijheidsbeperking

De wet ‘Zorg en dwang’, die ter goedkeuring ligt bij de Tweede Kamer, wordt ingesteld om onder meer het aantal vrijheidsbeperkende maatregelen zoals vastbinden in te perken. Fixeren is straks alleen nog in zeer uitzonderlijke situaties toegestaan. Deze regels gelden ook voor de thuiszorg, terwijl fixatie daar nu nog verboden is.

Toezicht lastig

Volgens Elly Duijf, directeur van Innovatiekring Dementie (IDé), zet de nieuwe wet de ‘deur wagenwijd open’ voor fixatie in de thuissituatie en verschuift daarmee het probleem. Ook Cees Hertogh, hoogleraar ethiek van de zorg voor kwetsbare ouderen aan de Vrije Universiteit, beaamt dat de nieuwe wet ‘mankementen’ kent.

Lees het volledige artikel op: www.bndestem.nl

Het ‘Waarborgzegel Fixatievrije zorginstelling’ is een initiatief van IDé, Innovatiekring Dementie. De kern van het waarborgzegel is: niet vastbinden én de grootst mogelijke terughoudendheid met antipsychotica. Wel goede zorg is is zorgverlening volgens de ‘Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen’ (2004)’ van het CBO en de ‘Richtlijn Probleemgedrag, met herziene medicatieparagraaf 2008’ van Verenso. Met een driesterrensysteem kunnen zorginstellingen aangeven hoe ver zij hiermee zijn.

Aanmelden voor het zegel

Organisaties kunnen zich aanmelden voor het zegel met een door de bestuurder ingevuld formulier. Op de website van IDé staat het aanmeldformulier. In de week van 1 augustus ontvangen de bestuurders en locatiemanagers van alle verpleeg- en verzorgingshuizen over de post het aanmeldformulier met de factsheet en de folder.

Nog niet zo ver?

Heeft uw instelling nog een inhaalslag nodig? Ook hiervoor heeft IDé iets ontwikkeld: een folder met alle instrumenten en ondersteuningsmogelijkheden voor het terugdringen van vrijheidsbeperking op een rij. De afgelopen jaren is er landelijk veel expertise ontwikkeld, waarmee zorginstellingen snel vrijheidsbeperking kunnen terugdringen. Deze folder geeft hiervan een overzicht.

Zorg voor Beter

Ook binnen Zorg voor Beter hebben veel instellingen gewerkt aan het terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen. De verbetertrajecten hebben veel opgeleverd waarvan andere organisaties ook gebruik kunnen maken. Bekijk de pagina met producten voor nuttige instrumenten of ga naar de Kennisbank.

Bron: Innovatiekring Dementie

In overleg met verschillende organisaties uit de sector zijn de volgende thema’s geselecteerd:

• omgaan met probleemgedrag
• handelingsgerichte diagnostiek
• medicatieveiligheid
• ouder wordende cliënten
• gezondheid
• seksualiteit en seksueel misbruik
• goed gebruik van het ondersteuningsplan
• LVG en verslaving
• zeggenschap
• ontwikkelingsgericht ondersteunen

Naast deze tien inhoudelijke thema’s wordt in dit programma ook gewerkt aan de versterking van de kennisinfrastructuur.

Leernetwerken

De eerste twee leernetwerken, omgaan met probleemgedrag en handelingsgerichte diagnostiek, zijn onlangs gestart. In september volgt een leernetwerk over medicatieveiligheid. De overige thema’s volgen daarna.

Betrokken partijen

Het verbeterprogramma wordt uitgevoerd door CBO/TNO, VGN, Vilans en verschillende andere partners. De inhoud van het programma wordt in nauwe samenwerking met de VGN specifiek voor de gehandicaptenzorg ontwikkeld. Het programma wordt gefinancierd door ZonMw. ZonMw heeft in totaal 3 miljoen euro voor dit programma in de sector beschikbaar gesteld.

Meer informatie

Kennisplein Gehandicaptensector