Hanning weet nu al dat ze de workshop gaat beginnen met een bewustzijnsoefening. “Ik wil de deelnemers direct duidelijk maken wat het beperken van iemands vrijheid eigenlijk betekent. Natuurlijk passen ze zware vrijheidsbeperkende maatregelen, zoals een band in bed, of de isoleercel, alleen weloverwogen toe. Maar de minder ingrijpende beperkingen, zoals afspraken over roken of het gebruik van internet en collectieve huisregels over slaaptijden, worden nog te vaak routinematig toegepast. Ik wil deelnemers laten zien dat ook dat vrijheidsbeperking is waar je veel bewuster mee om kunt gaan.”

Doelen behalen

Namens Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg, is Hanning begeleider van twee tranches van het Verbetertraject Ban de Band. In dit traject van een half jaar werken instellingen aan het afbouwen van alle vrijheidsbeperkingen, waaronder de Zweedse band. “Het hoofddoel is uiteraard het afbouwen van de vrijheidsbeperkende maatregelen. Maar de subdoelen die deelnemende organisaties eerst moeten behalen, zijn bewustwording en het bereiken van een cultuuromslag.”

Cultuuromslag

Volgens Hanning houdt een cultuuromslag in dat iedereen in de organisatie de visie op vrijheidsberking kent en zich eraan houdt. “Wanneer een verzorgende stopt met de Zweedse band en de cliënt valt uit bed, dan moet zij niet de schuld krijgen. Hoewel je de gevolgen van vallen niet moet bagatelliseren, moet het kleine risico daarop opwegen tegen de grotere kwaliteit van leven. Iedereen binnen de organisatie, van hoog tot laag, moet daarachter staan.” Veel beperkingen zijn ontstaan uit praktische overwegingen. “Om elf uur komt de nachtdienst, en het is dan handig wanneer iedereen in bed ligt. Maar als cliënten dat niet willen, moet je daar toch op de een of andere manier je planning op aanpassen. Dat heeft ook te maken met je routine loslaten.”

Alternatieven zoeken

Daarnaast zijn er veel alternatieven voor vervelende maatregelen. “Veel verzorgenden weten daar nog te weinig van af. Bovendien is het zo dat er in vijftig procent van de gevallen helemaal geen alternatief niet nodig is! Het is erg belangrijk dat de deelnemers dat ontdekken.” Hanning geeft het voorbeeld van de man die tijdens de lunch altijd werd vastgebonden omdat hij niet wilde zitten. “Nu hij kan rondlopen met een broodje in de hand is hij veel meer tevreden.”

Minder probleemgedrag

Een ander voorbeeld betreft een vrouw die vaak erg onrustig was en daardoor werd vastgebonden. Nu krijgt ze vaak een poes op schoot en hoeft ze niet meer vast te zitten omdat ze veel rustiger is geworden. Uit de rondes van het verbetertraject blijkt dat cliënten zich echt prettiger voelen wanneer ze meer vrijheid ervaren. Dat leidt tot minder probleemgedrag en tot tevreden familieleden. “Dat werkt uiteindelijk ook prettiger voor de verzorgenden, hoewel die vaak eerst moeten wennen aan de andere manier van omgaan met de vrijheid van hun cliënten.”

Leren van verbetertraject en workshop

Hanning denkt dat instellingen ook zelfstandig vrijheidsbeperking kunnen verminderen, maar dat een verbetertraject wel erg nuttig is. “Voor relatief weinig geld kun je in korte tijd echt stappen zetten en veel verbeteren als het gaat om het terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen. Je werkt tijdens het verbetertraject met een draaiboek en praktische instrumenten. Ook kun je gebruikmaken van voorbeeldbeleid en krijg je tips hoe je medewerkers kunt informeren. Daarnaast werk je met meerdere organisaties aan hetzelfde doel, waardoor je kunt leren van de ervaringen van anderen én gebruik kunt maken van de kennis van experts. Uiteindelijk betekent het zowel voor de cliënten als voor de medewerkers meer kwaliteit van leven.”

Workshop

De workshop kan volgens haar al een eerste aanzet zijn tot verbetering. “Ik hoop dat mensen de workshop verlaten met het idee dat zij wel degelijk direct dingen kunnen aanpakken. Misschien dat ze zich bewust worden van alle vrijheidsbeperkingen die ze hun cliënten vaak onbewust opleggen en daarmee aan de slag gaan. Dat ze creatief naar hun cliënten kijken en zich afvragen: ‘hoe kan het anders?’ Alleen dat is al een enorme winst.”

Meer informatie

12 oktober 2010: Dag van de Verzorging

Meedoen aan Ban de Band?

Wilt u meer dan alleen een workshop? Vilans organiseert dit jaar nog twee Verbetertrajecten Ban de Band. De startdata zijn respectievelijk 27 september en 11 november. Ook in januari en maart 2011 starten nog rondes. Om mee te doen investeert u € 1.500,- per verbeterteam/locatie. Deelname met meerdere locaties is mogelijk. Meer informatie is verkrijgbaar via projectleider Marjolein van Vliet van Vilans via telefoonnummer 030-7892489 of e-mail m.vanvliet@vilans.nl. Aanmelding kan bij Judith Oosterom, Vilans, 030-7892338 of e-mail j.oosterom@vilans.nl.

Het aantal vrijheidsbeperkende maatregelen bij de 35 deelnemende organisaties daalde van 2300 naar 1600. Het gebruik van domotica steeg als enige maatregel. Het gaat dan vooral om hulpmiddelen zoals belmatjes, bewegingssensoren of een detectiechip in de schoen. Dit soort hulpmiddelen zijn vergeleken met een onrustband of bedhek een veel lichtere en cliëntvriendelijke vorm van vrijheidsbeperking.

Gebruik van alternatieven

Het doel van het verbetertraject was het voorkomen of verminderen van het aantal vrijheidsbeperkende maatregelen en het waar nodig toepassen van alternatieven. Ook moesten deelnemende organisaties een beleid en protocol/handreiking ontwikkelen met daarin aandacht voor preventief beleid. Daarbij was het belangrijk dat deelnemers zich bewust werden van hun verantwoordelijkheden op dit gebied.

Geleerde lessen

Een van de geleerde lessen is dat bewustwordingsoefeningen met de medewerkers het meeste effect hebben op het verminderen van maatregelen. Opvallend was dat vooral in de ouderenzorg het gebruik van onrustbanden op korte termijn fors kon worden teruggebracht. Veel onrustbanden worden routinematig toegepast. Niemand weet meer waarom de band ooit in gebruik is genomen en wat het risico is om dit niet meer te doen. Een alternatief blijkt vaak niet nodig. Cruciaal voor het slagen van het verbetertraject was een goede ondersteuning vanuit het management.

Vijftig teams

Vijftig teams uit 35 zorginstellingen uit de verpleeg- en verzorgingshuisector en de verstandelijk gehandicaptensector hebben deelgenomen aan de twee rondes van het verbetertraject. Vilans, kenniscentrum voor de langdurende zorg, heeft het traject begeleid met behulp van experts uit beide sectoren.

Ook vrijheidsbeperkende maatregelen afbouwen?

Doe dan mee aan het Verbetertraject Ban de Band! In september start de volgende ronde.

• Download de factsheet met resultaten (pdf, 53.29KB) van Maatregelen op Maat

In het themanummer over het terugdringen van vrijheidsbeperking staan artikelen over:

• Het terugdringen van separatie en dwang bij een GGZ-instelling
• Meer vrijheid na verhuizing van een dagcentrum voor verstandelijk beperkte cliënten
• Theater als leermiddel voor verzorgenden in een verpleeghuis
• De rol van IGZ bij het terugdringen van vrijheidsbeperking
• Dilemma’s rond vrijheidsbeperking bij CCE consultaties

Het CCE

Het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) richt zich op het hanteerbaar maken van bijzondere zorgvragen. Een bijzondere zorgvraag ontstaat als de problemen van een cliënt zo complex zijn dat de eigen zorgverleners deze niet meer kunnen oplossen. Het CCE doet consultaties in alle sectoren van langdurige zorg en maakt daarvoor gebruik van een uitgebreid netwerk van externe consulenten. Het CCE kan een bijdrage leveren aan het verbeteren van situaties rondom vrijheidsbeperking bij cliënten met een bijzondere zorgvraag.

Per jaar overlijden nog steeds drie mensen door (foutief) gebruik van onrustbanden. In 2008 waren dat zelfs acht mensen. Daarnaast zijn de negatieve gevolgen van het gebruik van fysieke vrijheidsbeperking aanzienlijk: angst, depressie, meer onrust, meer gebruik van psychofarmaca, meer incontinentie en decubitus en meer letsel door gebruik van de band. In samenwerking met brancheorganisaties, cliëntverenigingen en beroepsorganisaties heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg in 2008 de intentieverklaring ‘Zorg voor Vrijheid’ ondertekend. Hierin staat dat met ingang van 2011 het gebruik van onrustbanden alleen onder zeer strikte voorwaarden nog wordt toegestaan.

Hulp bij het afbouwen

Het afbouwen van vrijheidsbeperkende maatregelen (zoals onrustbanden in bed en/of stoel, verpleegdekens, diep gekantelde stoelen en tafelbladen) is echter niet eenvoudig. Waar begint u? Hoeveel kost het? En zijn de vrijheidsbeperkende maatregelen niet veiliger voor de cliënt omdat het gevaar op vallen daardoor kleiner is? Allemaal legitieme vragen die veel zorgprofessionals stellen. Daarom kunt u nu deelnemen aan het Verbetertraject Ban de Band uit Nederland, uitgevoerd door Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg. Het verbetertraject biedt organisaties in de verstandelijk gehandicaptenzorg en ouderenzorg ondersteuning bij het verantwoord afbouwen van alle fysieke vrijheidsbeperkende maatregelen.

Resultaat is het bewijs

Vilans is in 2009 gestart met een pilot van het Verbetertraject Ban de Band en toonde daarin aan dat er voldoende alternatieven zijn waarmee zorgorganisaties veilige zorg kunnen bieden. De 30 deelnemende organisaties brachten in 2009 het aantal onrustbanden terug van 334 naar 120. Op basis van deze resultaten heeft Zorg voor Beter besloten om het traject ook in 2010 aan te bieden. Aangezien het afbouwen van het aantal banden in de langdurige zorg succesvol is, is de insteek van het traject verbreed naar het afbouwen van alle fysieke vrijheidsbeperkende maatregelen.

Wat houdt het verbetertraject in?

Het Verbetertraject Ban de Band duurt negen maanden. U doet mee op locatieniveau, waar u aan de slag gaat met een multidisciplinair verbeterteam. Dat betekent dat alle verantwoordelijke personen ook daadwerkelijk bij het project betrokken zijn en eraan gecommitteerd worden. Diverse conferenties, een draaiboek en toolkit en een uitwisselingsforum helpen u bij het afbouwen van vrijheidsbeperkende maatregelen in uw organisatie. Deze methodiek rolt u vervolgens uit over uw gehele organisatie. Sandra Hazebroek, psychologe en in 2009 projectleider Verbetertraject Ban de Band voor verpleeghuis Mariahoeve, vertelt dat het verbetertraject een enorm effect had. “Omdat we het aantal vrijheidsbeperkende maatregelen hebben gemeten met behulp van de Geeltjesmeeting is de bewustwording snel gegroeid. Ook het werken in een multidisciplinair verbeterteam werkt heel goed.”

Deelnemen?

De eerste tranche van dit jaar is half april gestart. Vilans organiseert dit jaar nog twee van deze verbetertrajecten. De startdata zijn respectievelijk 27 september en 11 november. Ook in januari en maart 2011 starten nog rondes. Om mee te doen investeert u € 1.500,- per verbeterteam/locatie. Deelname met meerdere locaties is mogelijk. Meer informatie is verkrijgbaar via projectleider Marjolein van Vliet van Vilans via telefoonnummer 030-7892489 of e-mail m.vanvliet@vilans.nl. Aanmelding kan bij Judith Oosterom, Vilans, 030-7892338 of e-mail j.oosterom@vilans.nl.

Veertien deelnemers aan Ban de Band in 2009 hebben het verhaal opgeschreven van een cliënt bij wie de onrustband is afgebouwd of bij wie andere vrijheidsbeperkende maatregelen zijn ingeperkt. Uit deze verhalen blijkt hoe de houding van medewerkers en familie per geval kan verschillen. Ook het proces van afbouwen en het zoeken naar alternatieven is per cliënt anders. De verhalen van cliënten komen deels van instellingen uit de verpleging, verzorging en thuiszorg (VV&T) en deels uit de gehandicaptenzorg en ggz.

* Voorbeeld uit de VV&T: blijven zoeken naar een goed alternatief

Bets Schoenmakers is een hoogbejaarde vrouw met de ziekte van Alzheimer. Ze woont sinds twee jaar op een afdeling psychogeriatrie. Sinds een beroerte (CVA) loopt ze wankel, maar zij weigert vaak haar rollator te gebruiken of zij vergeet waar die staat. Daardoor loopt ze soms zoveel rond dat uitputting dreigt. In het najaar van 2009 breekt zij bij een val haar heup. De operatie verloopt goed, maar de onrust blijft en Bets wil al snel weer gaan lopen. Dat is in de ogen van de zorgverleners niet verantwoord, omdat ze nog slechter loopt dan voor de val.

In plaats van de band?

Inmiddels doet het verpleeghuis waar Bets verblijft mee aan Ban de Band. Vóór dit project zou Bets wegens ernstig valgevaar gefixeerd worden met een band in de stoel en in bed. In dit geval kiezen haar verzorgers voor een andere aanpak. Zij proberen verschillende dingen uit: zij maken bijvoorbeeld de ruimte om haar heen vrij van obstakels. En om haar minder prikkels te geven, verblijft zij wat meer op haar eigen kamer. Voor voldoende veiligheid plaatsen zij wel een belmat, maar dat blijkt geen succes. Vervolgens kiezen haar verzorgers voor een signaleringssysteem waarbij Betsie en de stoel met een magneet zijn verbonden. Het harde signaal gaat echter vaak af en Betsie schrikt daar zo van, dat ze erg geagiteerd reageert.

Afweging tussen vallen en vrijheid

Uiteindelijk is daarom een infraroodsensor geplaatst. De verzorgers hebben met de familie besproken dat het kan voorkomen dat Betsie al meters heeft afgelegd voordat de verzorging bij haar is. Hoewel het niet gebruiken van een band een groter risico op vallen betekent, besluiten zij gezamenlijk het nieuwe beleid te ondersteunen. Betsie hecht immers veel waarde aan haar zelfstandigheid en vrijheid. In de weken erna gaat de sensor vele malen af. Het verzorgend personeel heeft haar telkens begeleid en dat vergt de nodige inzet. Maar na enkele weken is haar looppatroon, door fysiotherapie maar ook doordat ze zelf zoveel liep, dusdanig vooruit gegaan, dat begeleiding niet meer nodig is. Soms is er nog sprake van valgevaar, met name als ze zelf besluit dat ze de rollator niet wil gebruiken. Maar haar verzorgers maken steeds opnieuw de afweging tussen het risico op vallen en het welbevinden van Bets als cliënt.

* Voorbeeld uit de ggz: Onrust verminderen door afleiding

Herbert van Buuren is een oudere cliënt in de psychiatrie. Hij is door gevoelens van achterdocht en vergeetachtigheid erg onrustig. Herbert loopt veel weg en valt dan ook vaak. Door het vallen heeft hij al verschillende breuken gehad, met veel complicaties. Om het valrisico te verkleinen heeft Herbert een Zweedse band in bed en overdag zit hij op een plankstoel. Maar hij wil dit zelf niet en geeft dat ook duidelijk aan. Hij wordt eigenlijk nog onrustiger en achterdochtiger door de band en de stoel, maar hij valt in elk geval niet meer.

Veranderingen in omgeving

De medewerkers, die deelnemen aan Ban de Band, gaan Herbert observeren en voeren gesprekken met de familie om te achterhalen wat Herbert leuk vindt en waar hij rustig van wordt. Vervolgens besluiten zij multidisciplinair om stapje voor stapje veranderingen in zijn omgeving aan te brengen. De kinderen van Herbert vinden dit eerst wel lastig. Jarenlang wisten ze zeker dat hij niet zou vallen, dus het is moeilijk om dat los te laten. Maar na veel uitleg en goed onderbouwde argumenten van de verzorgers gaat de familie toch akkoord met het afbouwen van de vrijheidsbeperking.

Zichtbaar succes

De aanpak bestaat uit het zorgen voor afleiding, het plaatsen van een andere stoel in de huiskamer en het toepassen van een belmatje. Daarnaast heeft Herbert sensoren bij zijn bed. Hij slaapt nu zonder band en zit in een stoel zonder plank. Om meer rust te vinden kijkt hij veel natuurfilms en documentaires over dieren op televisie. De achterdocht van Herbert maakt het al met al tot een ingewikkeld proces, maar hij voelt zich nu zichtbaar beter. Inmiddels is ook de familie zeer positief over de aanpak en de veranderingen.

Doe ook mee aan Ban de Band!

Heeft u ook cliënten die nog gebruikmaken van de band en wilt u dat graag afbouwen? Geef u dan op voor een van de trajecten Ban de Band die dit jaar plaatsvinden onder begeleiding van Vilans. Lees meer over het traject Ban de Band. Of neem contact op met projectleider Marjolein van Vliet van Vilans via telefoonnummer 030-7892489 of e-mail m.vanvliet@vilans.nl. Aanmelding kan bij Judith Oosterom, Vilans, 030-7892338 of e-mail j.oosterom@vilans.nl.

Zoveel mogelijk (bewegings)vrijheid voor mensen met dementie is één van de belangrijke doelen in de ouderenzorg. Vrijheid betekent ruimte voor eigenheid en mogelijkheden om het leven te leiden zoals je dat wenst. Toch nemen medewerkers in de ouderenzorg, bewust of onbewust, nog maatregelen die cliënten (met dementie) in hun vrijheid beperken. Maar als je iemands gedrag begrijpt, is het vaak mogelijk om oplossingen te vinden die minder ingrijpend zijn.

Handwijzer

Verzorgenden kunnen zelf het initiatief nemen om vrijheidsbeperkende maatregelen te voorkomen. Daar hebben zij dan wel ondersteuning van andere disciplines binnen de organisatie bij nodig. In samenwerking met Vilans en Zorg voor Beter maakte Sting een handwijzer. Deze handwijzer – Leven in vrijheid, werken in vrijheid – zet tips en verantwoordelijkheden op een rij. Met de handwijzer kunnen verzorgenden hun eigen werk verbeteren en het gesprek aangaan met collega’s, de familie van de cliënt, hun leidinggevende, de andere disciplines en familie.

Downloaden of bestellen

De handwijzer Leven in vrijheid, werken in vrijheid is te downloaden of te bestellen via de webwinkel van Sting.

Veertien deelnemers aan Ban de Band in 2009 hebben het verhaal opgeschreven van een cliënt bij wie de onrustband is afgebouwd of bij wie andere vrijheidsbeperkende maatregelen zijn ingeperkt. Uit deze verhalen blijkt hoezeer de houding van medewerkers en familie kan verschillen per geval. Ook het proces van afbouwen en het zoeken naar alternatieven is per cliënt anders. De verhalen van cliënten komen deels uit de sector VV&T en deels uit de gehandicaptenzorg en ggz. U leest hier de eerste twee cliëntverhalen.

* Voorbeeld uit de VV&T

Mario Verpaalen is 82 jaar oud en heeft Alzheimer. Hij is erg onrustig. Om valgevaar, onrust en loopdrang tegen te gaan, laten zijn verzorgers meneer Verpaalen slapen in een Zweedse band. De band wordt ook gebruikt omdat hij anders niet aan voldoende rust komt. Hij draait namelijk het dag- en nachtritme om. De band helpt wel: hij krijgt meer nachtrust en valt niet. Hij is alleen wel erg onrustig in de band en dat zou je kunnen zien als een vorm van verzet.

Eerst aarzeling

De familie was het in eerste instantie niet eens met het plan om de band af te bouwen. Zij vonden het risico op vallen te groot. Na verloop van tijd werd de familie echter steeds positiever. Uiteindelijk heeft mevrouw Verpaalen zelfs meegewerkt aan een familieavond binnen de instelling waar ze haar verhaal heeft verteld. Ook medewerkers hadden hun twijfels. Toen de eerste positieve resultaten zichtbaar werden, durfden de medewerkers pas echt aan de slag te gaan met het afbouwen van de band.

Plan van aanpak

Bij Mario Verpaalen is de band stapsgewijs afgebouwd. Het verbeterteam heeft een plan van aanpak gemaakt en heeft dat eerst besproken met zijn verzorgers en met de familie. Met hen zijn ook observatieafspraken gemaakt. Daarnaast hebben de medewerkers in overleg alternatieven uitgeprobeerd en aangeschaft. Meneer Verpaalen slaapt nu niet meer in een band en dat gaat heel goed. De instelling maakt gebruik van een extra laag bed, een matras vóór het bed en een sensorbel. Het team, de familie én de cliënt zijn tevreden.

* Voorbeeld uit de gehandicaptensector

Tony Dijksma is 46 jaar oud, verstandelijk beperkt en hij heeft een sterke behoefte aan structuur. Hij is drie jaar geleden uit bed gevallen en heeft toen zijn heup gebroken. Om valgevaar in de nacht te voorkomen hebben zijn verzorgers indertijd besloten een Bratexband te gaan gebruiken in de nacht. Nadat hij hersteld was van zijn botbreuk, vroeg hij steeds zelf om de band. Als hij deze niet kreeg, ging hij gillen. Dat was natuurlijk niet zo prettig, ook niet voor de medebewoners. Dankzij het gebruik van de band sliep Tony goed.

Alternatieven niet nodig

De medewerkers vonden het eigenlijk maar niets om de band af te bouwen. Ze waren bang dat de nachtelijke rust verstoord zou worden. Nu ging Tony toevallig verhuizen naar een andere locatie. Omdat de verhuizing voor hem al een nieuwe omgeving en structuur bood, hebben de medewerkers toen het verdwijnen van de band als onderdeel meegenomen in het geheel van veranderingen. En wat bleek? Alternatieven waren niet nodig. Tony slaapt nu net zo goed als in zijn vorige woonomgeving. Zijn gedrag is hetzelfde als voorheen en ook zijn structuur is hetzelfde gebleven. Maar dan dus zonder band.

Doe ook mee aan Ban de Band!

Heeft u ook cliënten die nog gebruikmaken van de band en wilt u dat graag afbouwen? Geef u dan op voor een van de trajecten Ban de Ban die dit jaar plaatsvinden onder begeleiding van Vilans. Lees meer over het traject Ban de Band. Of neem contact op met projectleider Marjolein van Vliet van Vilans via telefoonnummer 030-7892489 of e-mail m.vanvliet@vilans.nl. Aanmelding kan bij Judith Oosterom, Vilans, 030-7892338 of e-mail j.oosterom@vilans.nl.

Meer cliëntverhalen lezen?

Houd dan de site in de gaten. De komende tijd zullen we vaker cliëntverhalen publiceren.

Oproep

Heeft u deelgenomen aan een van de verbetertrajecten van Zorg voor Beter en heeft u ook dergelijke positieve cliëntenverhalen als goed voorbeeld en inspiratie voor collega’s? Mail dan naar info@zorgvoorbeter.nl. Wij plaatsen de verhalen graag op de site.

Binnen Sutfene wordt momenteel bij acht cliënten de Zweedse band structureel gebruikt. “het gebruik van de band brengt mogelijke risico’s met zich mee en die hadden al onze aandacht”, legt Berghuis, zorgmanager in opleiding bij Sutfene en projectleider voor Ban de Band, uit. “Toen kwam daar nog eens het rapport van de inspectie bij, waarin stond dat vrijheidsbeperkende maatregelen verantwoord teruggedrongen kunnen en moeten worden. Voorheen verkoos iedereen de band boven het valgevaar als iemand los zou liggen. Vallen moest te allen tijde voorkomen worden”, meent Berghuis. “Tegenwoordig zoeken we naar alternatieven en is valgevaar geen directe indicatie meer om te fixeren, in welke vorm dan ook.”

Randvoorwaarden op orde

De afgelopen maanden is Sutfene al druk bezig geweest om de band uit te bannen. “We hebben voor elke cliënt onderzocht wat de alternatieven zijn voor de band. Voorbeelden zijn een verzwaringsdeken, die een gelijkmatige druk over het lichaam verspreidt en de prikkel om uit bed te komen verkleint, of matjes naast het bed”, vertelt Berghuis. “Voor nieuwe cliënten voeren we al een non-fixatiebeleid. Verder hebben we een commissie opgericht die zich bezighoudt met het thema. Ook testen we op twee pilotafdelingen, waar in totaal 43 cliënten verblijven, alternatieven voor alle vrijheidsbeperkende maatregelen in huis. Wat dat betreft hebben we de randvoorwaarden voor het afschaffen van de band al behoorlijk op orde.”

Waarom nog een verbetertraject?

Waarom doet Berghuis toch nog met een team mee aan het verbetertraject, als zij al zo goed bezig zijn? “Hoewel steeds meer mensen beseffen dat alternatieven mogelijk en zelfs nodig zijn, is het voor de werknemers op de werkvloer nog niet zo gemakkelijk. Zij vinden het vaak eng om het risico te lopen dat de cliënt valt en durven die verantwoordelijkheid niet aan. We hopen tijdens het verbetertraject tips te krijgen hoe we medewerkers kunnen meenemen in het veranderproces. Ook zij moeten uiteindelijk inzien dat het voor de cliënt beter is om meer vrijheid te hebben.”

Belangrijkste doel

De twee hoofddoelen van Berghuis en zijn team zijn het ontwikkelen van een goed handhavingsbeleid voor het terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen én het vinden van alternatieven. “We brengen het gebruik van de band het liefst terug tot nul. Maar stel dat onze arts voor enkele cliënten geen goed alternatief vindt? Of de familie is er absoluut op tegen om de cliënt niet langer vast te binden? In dat geval willen we het gebruik van de band goed onderbouwen, conform het inspectiebeleid. Ook daar hopen we via het verbetertraject steun bij te krijgen.”

Wens van de familie

Berghuis noemt al een belangrijke factor om rekening mee te houden: familie. “Het is lastig dat veel familieleden kiezen voor fixatie om te voorkomen dat hun vader of moeder valt. Aan ons dan de taak om, net als met aarzelende medewerkers, de dialoog aan te gaan. We vragen bijvoorbeeld: hoe zou jij het vinden om vastgebonden te worden? We bespreken hoe groot het risico op vallen zonder band daadwerkelijk is. En wat daarvan de gevolgen kunnen zijn. Het gaat dan om veiligheid versus vrijheid. Natuurlijk laten we ook zien welke alternatieven er zijn om hun vader of moeder toch veiligheid te bieden zonder ze vast te binden.”

Bredere kijk op oplossingen

Berghuis hoopt tijdens Ban de Band ook van andere instellingen te leren hoe zij alternatieven introduceren. “En ik hoop op tips hoe we bewustwording het beste breed kunnen verspreiden. Het is nooit verkeerd om met anderen in gesprek te gaan. Daardoor krijg je een bredere kijk op oplossingen, waar je zelf soms niet aan gedacht hebt.” Berghuis heeft het bestuur in ieder geval vierkant achter zich staan. “Wij zijn er voor de cliënt en werken, volgens de visie van Sutfene, vanuit de wens van de cliënt. Deze ontwikkeling om vrijheidsbeperkende maatregelen tegen te gaan, past daarom helemaal bij ons.”

Dwang in de zorg kan leiden tot emotionele situaties voor patiënten, hun familie en hun naasten. De Wet bopz (bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen) ziet toe op gedwongen opnames en beschermt mensen die hiermee te maken krijgen. Veel mensen vinden de wet echter ingewikkeld en versnipperd.

Helder en toegankelijk

De website Dwang in de Zorg geeft heldere antwoorden op vragen over de bopz en is bedoeld voor cliënten, directbetrokkenen en professionals. De website herbergt ongeveer vierduizend pagina’s, maar is toch heel toegankelijk.

Terugdringen van dwang

Naast vragen uit de praktijk vindt u op deze site de rechten en plichten van alle betrokkenen.
 Bezoekers kunnen ook op teksten reageren of nieuwe wetgeving lezen. Instellingen krijgen op de site tips over het terugdringen en voorkomen van dwangmaatregelen – aan de hand van praktijkvoorbeelden. 



Samenwerking 


De website is tot stand gebracht door de ministeries van VWS en Justitie. Zij hebben daarbij samengewerkt met patiënten, betrokkenen, zorgprofessionals en juristen.

Meer informatie

www.dwangindezorg.nl

Fixerende maatregelen, zoals onrustbanden, worden toegepast als cliënten een gevaar voor zichzelf of hun omgeving vormen. Het is een zware maatregel met soms ernstige gevolgen en die ernstig ingrijpt in de vrijheid van mensen. Reden voor de Inspectie om onrustbanden in 2011 alleen onder strikte voorwaarden nog toe te laten in de langdurende zorg.

Succesvol terugdringen van onrustbanden mogelijk

Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg en uitvoerder van het verbetertraject Ban de band, toonde vorig jaar aan dat er voldoende alternatieven zijn, waarmee zorgorganisaties veilige zorg kunnen bieden. Deelnemers lieten zien dat een forse afname van banden mogelijk is. In 2010 kunnen 100 organisaties in de verstandelijk gehandicaptenzorg en verpleeg- en verzorgingshuizen zich aanmelden voor deelname aan nieuwe rondes van dit verbetertraject. In 2010 worden de instrumenten uit Ban de Band toegespitst op de ggz, zodat in overleg met Trimbos en GGZ Nederland ook projecten voor de ggz kunnen starten.

Plaats voor 100 organisaties

De 30 deelnemende organisaties van het verbetertraject Ban de band brachten in 2009 het aantal onrustbanden van 334 terug naar 120. Vaak bleek een alternatief voor de zware vrijheidsbeperkende maatregel niet nodig. Mensen in zorginstellingen krijgen onrustbanden om te voorkomen dat ze vallen of met agressief gedrag zichzelf of een ander wat aandoen. “Een andere vorm van bejegening blijkt soms ook voldoende te zijn”, zegt Marjolein van Vliet van Vilans, “Als je weet waarom iemand onrustig wordt, dan kan je daar wat aan doen. Een rustgevend wandelingetje blijkt soms net zo effectief als het vastbinden van iemand. Het is maatwerk en daarbij kan uit tal van goede alternatieven worden gekozen.” Vanwege dit succes biedt Vilans in het kader van Zorg voor Beter vijf nieuwe rondes aan, voor in totaal 100 organisaties in de verstandelijk gehandicaptenzorg, ouderenzorg en langdurende geestelijke gezondheidszorg.

Schadelijke gevolgen onrustbanden

Onderzoek toont aan dat cliënten niet meer letsel oplopen door valincidenten wanneer geen banden worden gebruikt. De negatieve gevolgen van onrustbanden zijn aanzienlijk: angst, depressie, meer onrust, meer gebruik van medicijnen, meer incontinentie en doorliggen. Vallen en probleemgedrag vormen de belangrijkste redenen om cliënten in hun vrijheid te beperken.

Intentieverklaring Inspectie

De Inspectie constateert dat zorgorganisaties vrijheidsbeperking vaker toepassen dan noodzakelijk. In samenwerking met het veld stelde de Inspectie in 2008 een intentieverklaring op over het terugdringen van alle vormen van vrijheidsbeperking. Een belangrijk onderdeel is dat in 2011 organisaties in de verstandelijke gehandicaptenzorg en verpleeg- en verzorgingshuizen geen onrustbanden meer gebruiken. “Met dit verbetertraject van negen maanden zetten zorgorganisaties een belangrijk stap in de richting van een non-fixatiebeleid. Daarmee werken zij aan het invullen van de toezeggingen in de intentieverklaring van de Inspectie”, zegt Marjolein van Vliet projectleider van Vilans.

Kosten en deelname

Het verbetertraject duurt negen maanden. In die periode vinden drie conferenties en twee projectleiderbijeenkomsten plaats. Deelnemers ontvangen een draaiboek, toolkit met instrumenten en methodieken, toegang tot een besloten website en een gestructureerde verbetermethode. Vilans zorgt voor begeleiding van de deelnemers. Organisaties betalen €1500,- incl. BTW per organisatie/locatie. Deelname vindt plaats op locatieniveau.