Ze vindt het moeilijk zichzelf op de borst te kloppen, maar is blij met de erkenning die ze met deze award krijgt. “Ik was heel verbaasd om te horen dat ik had gewonnen, want ik doe geen heel ingewikkeld, fundamenteel onderzoek”, vertelt Knibbe na terugkomst in Nederland. “Ik sta juist met beide benen in de praktijk en gebruik onderzoek zo praktisch mogelijk. Juist de wisselwerking tussen onderzoek en praktijk intrigeert me. Ik luister goed waar mensen in de zorg tegenaan lopen en probeer daarvoor een oplossing te bedenken. Als iets uit de theorie in de praktijk niet werkt, pas ik mijn onderzoek daar gerust op aan en andersom: goed onderzoek kan je genadeloos op de blinde vlekken in de praktijk wijzen.” Knibbe hoopt dat de aandacht voor de award ervoor zorgt dat praktijkgericht onderzoek in Nederland meer aandacht krijgt.

Wegcijferen

Van oorsprong is Knibbe fysiotherapeut, vervolgens studeerde ze cum laude af als bewegingswetenschapper en richtte ze, samen met haar broer Nico Knibbe, LOCOmotion op. Zij hielden zich eerst vooral bezig met ergonomie voor zorgprofessionals. “Verzorgenden zetten zich zo enorm in voor hun cliënten dat ze zichzelf nog wel eens vergeten. Ze cijferen zichzelf weg. Ik vind het een uitdaging om te zoeken naar manieren om hun arbeidsomstandigheden te verbeteren die tegelijkertijd de kwaliteit van zorg verhogen.” Inmiddels is ergonomie niet meer een standaard onderdeel van haar onderzoeken, Knibbe houdt zich meer en meer bezig met de kwaliteit van zorg en met arbeidsproductiviteit.

Kleine innovaties met grote gevolgen

Binnen Zorg voor Beter begeleidde Knibbe onder andere zeventien kleine innovatieprojecten, de zogenaamde ’17 zonnen’. Kleine verbeteringen met vaak grote gevolgen, zoals het gebruik van een slimme douchestoel of een opstalooprek. “Empowerment van zorgverleners staat daarbij aan de basis. Wanneer zij zelf problemen signaleren en verbeteringen doorvoeren heeft dat veel meer impact dan wanneer het van bovenaf komt. Wat dat betreft kunnen wij weer veel van de Amerikanen leren.” Knibbe ziet ook een vliegwieleffect: “Wanneer je als verzorgende met een verbetering aan de slag gaat en het werkt echt, én je wordt erom gewaardeerd, kom je sneller met de volgende verbetering. Het mooie is dat verzorgenden zo meer plezier krijgen in het werk, en de tijd voor de cliënt ook nog eens toeneemt. Wat dat betreft ligt er nog zoveel goud op de werkvloer.”

Controversieel maar innovatief

Knibbe was binnen Zorg voor Beter ook betrokken bij de Verbetertrajecten Continentie en Verzorgend Wassen. Voor het Verbetertraject Continentie heeft Knibbe vooral inhoudelijke ondersteuning geboden. Zij heeft instellingen laten zien hoe zij hun continentiebeleid konden verbeteren en ze geholpen met de evaluatie van de effecten. Verzorgend wassen is in de zorg controversieel en ook Knibbe moest er eerst niets van weten. “Ik vond het de ondergang van goede zorg, dat cliënten niet eens meer een goede wasbeurt kregen. Totdat ik zeven jaar geleden metingen ging doen bij koploperinstellingen die er al mee werkten. Toen kreeg ik vrijwel alleen maar goede resultaten en werd zo duidelijk dat wassen met de kant-en-klare washandjes uit een pakje echt werkt. Zo blijkt maar weer dat je altijd oog moet houden voor innovaties, ook al sta je er in eerste instantie sceptisch tegenover.”

Kracht van Zorg voor Beter

“Mijn manier van werken past goed bij Zorg voor Beter, omdat de verbetertrajecten heel praktijkgericht zijn. Als een theorie in de praktijk niet voldoende blijkt te werken, dan passen begeleiders en instellingen gedurende het traject hun werkwijze aan. Andersom helpen onderzoeksresultaten om de praktijk een stap verder te brengen.” Knibbe noemt de kracht van Zorg voor Beter ook dat instellingen de kans krijgen innovaties echt een kans te geven. “Het is niet zomaar droppen van een innovatie. De begeleiders stimuleren instellingen veel aandacht aan de invoering te besteden, zodat het ook optimaal werkt. Dat is zo belangrijk, goede implementatie kan een innovatie maken of breken.”

Extra impuls

Volgens Knibbe geldt dat voor vrijwel elke innovatie. “Natuurlijk kun je ook buiten Zorg voor Beter aan de slag gaan met verzorgend wassen. Early innovators hebben zo’n programma niet nodig. Maar voor de groep daarachter heeft Zorg voor Beter een grote meerwaarde.” Of een innovatie een succes wordt, hangt volgens Knibbe voor 30% af van het product zelf en voor 70% van de implementatie, het draagvlak, de scholing, instructie, borging en verspreiding binnen de zorginstelling. “Dat betekent voor de instellingen hard werken. Zorg voor Beter kan daarbij een extra impuls zijn: er is landelijke aandacht voor het onderwerp, het probleem wordt binnen de instelling gelijk veel serieuzer genomen én dankzij het programma kunnen deelnemers makkelijk kennis delen. Het zorgt ervoor dat de innovatie niet ten onder gaat in de waan van de dag. Wanneer mensen alleen een doos met kant-en-klare washandjes kopen en er zit geen plan achter, is een innovatie zoals verzorgend wassen gedoemd te mislukken.”

Het Verbetertraject Verzorgend Wassen ondersteunt – samen met de gecontracteerde leverancier – organisaties bij de invoering van de methode. Op de Dag van de Verzorging, dinsdag 6 oktober, kunnen verzorgenden, zorghulpen en helpenden die er nog niet mee werken, kennismaken met deze wijze van lichamelijke zorg. Het is namelijk een van de workshops die worden gegeven op deze dag.

Van noodoplossing naar ideale methode

“Verzorgend wassen is een jaar of tien geleden eigenlijk als noodoplossing geïntroduceerd”, vertelt Boers. “Bijvoorbeeld wanneer er in vakantietijd minder personeel beschikbaar was. Maar het wassen met de lotionwashandjes kun je allang niet meer als noodoplossing zien. Het is namelijk rustiger voor cliënten die op bed worden gewassen en beter voor de oudere huid die eigenlijk helemaal niet goed tegen zeep kan. Bovendien scheelt het veel tijd: afdrogen is niet nodig, er is minder was vanwege ontbrekende handdoeken en de cliënt hoeft meestal niet meer ingesmeerd te worden met olie of bodylotion.”

Tijd over

Dat deze manier van wassen zorgt voor tijdsbesparing is een belangrijke factor. Maar kwaliteit staat voorop, volgens Boers. “De tijd die over is moet je wel aan de cliënt besteden. En dus niet drie in plaats van twee cliënten wassen in dezelfde tijd. Dat is overigens ook veel te belastend voor de verzorgende.” Iedere organisatie kiest voor een eigen invulling van de tijd. Zo is er een organisatie die alle bewoners nu met haren gekamd en nagels gelakt aan het ontbijt heeft zitten. Of waar bewoners zelf kunnen kiezen voor een activiteit: samen de krant lezen of een ommetje maken. “Belangrijk is wel dat je daar afspraken over maakt”, vindt Boers. “Zodat die tijd echt aan cliënten besteed wordt, maar ook dat een praatje maken ook werk is.”

Borgen en verspreiden

Boers probeert steeds meer organisaties enthousiast te maken over verzorgend wassen. “En dat lukt. Met resultaten van onderzoeken, maar vooral met ervaringen van organisaties die aan het traject hebben meegedaan.” Er komt geen nieuwe ronde van het verbetertraject. “Wel richten we ons nog op het borgen en spreiden van de methode. Dat is ook het lastigste, bijvoorbeeld het omgaan met de eerdergenoemde tijd die je overhebt. Daarnaast willen we meer inzicht in de resultaten op de lange termijn, adviezen geven voor het management en we zouden graag zien dat er al in de opleiding aandacht aan de methode wordt besteed. Daarvoor ontwikkelen we nu een informatiepakket.”

Inkijkje tijdens workshop

Tijdens de workshop kunt u kennismaken met verzorgend wassen. Boers: “We willen deelnemers informeren over de methode en duidelijk maken wat er allemaal komt kijken bij het invoeren ervan. Zo lijkt het alsof je geen handdoeken meer hoeft te bestellen, terwijl die wel weer heel handig zijn bij een ongelukje. Daarnaast moeten er veel nieuwe logistieke afspraken gemaakt worden. Met wasserijen, leveranciers van de washandjes, et cetera. En door de lotion hoef je misschien geen medicinale zalf meer te gebruiken. Wat vind de verpleeghuisarts daarvan? Allemaal vragen waar je bij stil moet staan. Gelukkig zijn er al veel ervaringsdeskundigen. Die komen tijdens de workshop dan ook uitgebreid aan bod.”

Meer informatie

• De Dag van de Verzorging vindt plaats op 6 oktober 2009. Bekijk hier het programma
• De dag en een van de workshops bijwonen? Vooraanmelding is niet meer mogelijk, aanmelden ter plaatse kan nog wel.
• Lees meer over verzorgend wassen.
• Interview met verzorgende Conchita Weger: “Verzorgend wassen niet meer weg te denken”

“Ik ben verpleegkundige op niveau 4 en zocht voor mijn afstuderen nog een onderwerp dat leeft binnen de organisatie”, legt Franka uit. “Ik kwam er toevallig achter dat onze organisatie aan het verbetertraject Verzorgend Wassen wilde meedoen. Ik wist er niets van, dus ging me erin verdiepen. Ik vroeg me direct af waarom niet elke organisatie dit gelijk invoert! Er zijn veel meer voordelen dan nadelen van verzorgend wassen. En toch bestaat er veel weerstand onder het personeel, vooral uit angst voor verandering. Daar wilde ik mijn onderzoek op richten.”

Voordelen

Voor Franka waren de voordelen direct duidelijk: “Verzorgend wassen is minder belastend voor het personeel. Je hoeft namelijk niet te sjouwen met waskommen, washandjes en handdoeken. Je pakt een pakje wasdoekjes, warmt de doekjes met lotion op in de magnetron en gebruikt ze om het hele lichaam te wassen. Je hoeft daarom ook niet van de kamer af, het bed wordt niet nat en je hoeft minder te draaien met de cliënt.” Voor de cliënt is het daarom minder pijnlijk. “En je hoeft niet na te drogen. Alles bij elkaar is het tijdwinst voor cliënt en medewerkers. En dan blijkt het ook nog goedkoper te zijn: We hebben uitgerekend dat de waskosten met 48% zijn afgenomen: van 1262 euro in december 2008 tot 707 euro in maart 2009.”

Nulmeting naar mening

Om de mening onder de medewerkers over verzorgend wassen te peilen, begon Franka eind 2008 met een nulmeting. “Mijn vragen waren bijvoorbeeld: ‘weten jullie wat verzorgend wassen is?’ ‘Wat vinden jullie van verzorgend wassen?’ Daaruit bleek dat de meeste verzorgenden de wasdoekjes alleen kenden als noodmaatregel als het heel druk was. Daarom dachten ze ook dat het veel duurder was dan gewoon wassen, maar dat is dus helemaal niet zo.” Verder waren de verzorgenden bang dat de cliënten niet schoon werden zonder water, waren ze bang voor een vieze geur en leek het hen zelf niet prettig om op die manier gewassen te worden.

Werkwijze verspreid

Ondanks de weerstand wilde Franka samen met het verbeterteam het verzorgend wassen in december 2008 toch introduceren op de pilotafdeling, een somatische afdeling. “We hebben de leverancier, Arion, erbij betrokken. Besloten is om alleen de ‘zwaardere’, bedlegerige cliënten op deze manier te wassen. We hebben twee inloopmiddagen georganiseerd, waarbij iedereen vragen kon stellen. We hebben posters opgehangen en de familie ingelicht via de nieuwsbrief.” Ook heeft de leverancier op twee ochtenden uitleg gegeven aan de medewerkers, waarna ze ermee aan de slag moesten gaan.

Verkeerde manier

Toch bleek de introductie niet voldoende. Lang niet alle medewerkers bezochten de bijeenkomsten. Daardoor bleven ze weerstand houden. “En, nog belangrijker”, meent Franka, “niet iedereen deed het verzorgend wassen op de juiste manier. Het is heel belangrijk dat je alle acht doekjes uit het pakje in één wasbeurt gebruikt. Het is echt een speciale wastechniek. Als je dat niet goed doet, gaan mensen inderdaad ruiken, waar de mensen al bang voor waren.”

Uiteindelijk minder weerstand

Franka is blijven herhalen wat de juiste manier van wassen is en wat de voordelen zijn. Om het de medewerkers makkelijker te maken, hoefden zij niet direct vast te leggen wat zij met de tijdwinst deden. “Ze mochten eerst zelf uitvinden dat het minder tijd kost. Het scheelt wel vijf a tien minuten per cliënt. De meeste verzorgenden ervaren de tijdwinst als tijd om rustiger en minder gehaast te werken. Als ze dan ook nog zien dat de cliënten tevreden zijn én echt schoon worden als je het maar op de juiste manier doet, dan wordt de weerstand vanzelf minder.”

Cliënten positief

Een tweede onderzoek onder medewerkers, nadat zij acht weken met de doekjes hadden gewerkt, leverde inderdaad minder weerstand op. De meeste willen niet meer terug naar de traditionele manier van wassen. Wel vinden zij het belangrijk dat cliënten de keuze houden voor de manier van wassen. Onderzoek onder cliënten leverde opvallend genoeg weinig weerstand op: de meeste (die dat konden aangeven) vonden het prima om op een andere manier gewassen te worden.

Aanbevelingen

“Achteraf hebben we te weinig aandacht besteed aan de communicatie”, erkent Franka. Op een andere afdeling waar het verzorgend wassen inmiddels is geïntroduceerd, kregen alle medewerkers en familieleden eerst een power point presentatie. “Mijn aanbevelingen aan andere organisaties: het hele traject staat of valt met goede communicatie. Onze voorbereiding was de tweede keer beter. Begin rustig en leg heel precies uit wat het is en wat de voordelen zijn. Zorg voor hele goede instructies aan de medewerkers en maak vooral duidelijk dat het een speciale wastechniek is. Zet vervolgens alle afspraken op papier, zoals waarvoor je tijdwinst gebruikt en wat je doet met geopende pakjes. Zorg voor een goed protocol zodat iedereen op een lijn zit. En tot slot: blijf het traject volgen. Bedenk na een jaar nog eens waar je het voor doet: zijn de afspraken nog goed, verslap je niet? Alleen dan maak je in je organisatie echt gebruik van de voordelen die verzorgend wassen biedt.”

Na afronding van de eerste ronde van het Verbetertraject Verzorgend wassen is Conchita Weger van verpleeghuis Bernardus van de Osiragroep in Amsterdam een enthousiaste gebruiker van de washandjes: “We zijn een half jaar geleden begonnen met verzorgend wassen. Een ander huis van Osira werkte ermee en behaalde goede resultaten. Daarom besloot mijn teamleider mee te doen aan het verbetertraject.”

Toch schoon

De verzorgende van de afdeling Mimosahof had haar bedenkingen, maar was na de start van het verbetertraject al snel overtuigd van de voordelen. “Toen ik voor het eerst hoorde over verzorgend wassen leek het mij smerig, zo zonder water. Maar vanaf de eerste keer dat ik met verzorgend wassen ging werken, vond ik het echt heerlijk. Je ziet dat de washandjes vuil opnemen en dus dat de bewoners toch schoon worden. De natte en droge washandjes werken prettig. Maar ook de spuitbus met schuim om bijvoorbeeld ingedroogde ontlasting af te nemen, is superspul.”

Prettiger voor cliënt

Cliënten vinden verzorgend wassen volgens Weger ook veel prettiger. “We hebben nog geen klachten gehad. We hoeven minder met hen te draaien en te sjouwen, dus het is voor hen minder belastend. Ook hoeven we niet heen en weer te lopen met water en handdoeken. En omdat er al crème aan de washandjes zit, hoeven we de bewoners daarna niet meer in te smeren.”

Investeren in voorbereiding

Volgens projectleider Herman Boers van Vilans heeft de eerste ronde duidelijk gemaakt dat er niet een heel jaar nodig is om verzorgend wassen te introduceren. De duur van het verbetertraject is nu teruggebracht tot een half jaar. Herman Boers: “Deelnemende instellingen vertelden dat ze de voorbereiding zoals het organiseren van informatiebijeenkomsten tijdrovender vinden dan het daadwerkelijk invoeren van verzorgend wassen. Als ze met verzorgend wassen beginnen na een goede instructie, is de winst direct merkbaar.”

Rustiger werken

In de eerste ronde bleek dat de wasbeurten door verzorgend wassen gemiddeld 25% korter duren. Dit heeft als neveneffect dat verzorgenden veel rustiger werken en ruimte krijgen voor zorg en aandacht die er anders vaak bij inschiet. Ook krijgen cliënten vaker een volledige wasbeurt. Daarnaast geeft de lagere spreidingstijd van het wassen de mogelijkheid om beter aan te sluiten bij de wenstijden van bewoners.

Grotere kwaliteit van zorg

Conchita Weger bevestigt dat het de kwaliteit van zorg vergroot: “Verzorgend wassen scheelt gemiddeld tien minuten per bewoner. En we hebben 21 bewoners op de afdeling. De tijd die we overhouden, besteden we extra aan de cliënt, omdat zij daar recht op hebben. We knippen dan bijvoorbeeld de nagels of we geven extra aandacht aan het haar. Cliënten waarderen dat heel erg.”

Goede begeleiding

Alle instellingen in deze eerste ronde zijn goed begeleid door Joy in Care, de leverancier van de washandjes voor deze ronde. De uitgebreide informatie van Joy in care over de nieuwe manier van wassen en de goede resultaten hebben weerstanden weggenomen bij zowel cliënten, familie als verzorgenden en managers. Conchita Weger: “Sommige collega’s moesten wel erg wennen. Die hadden het gevoel dat ze de cliënt met zo’n washandje alleen een beetje afdroogden. Ik moest samen met een collega op de afdeling het wassen begeleiden. Niet alleen omdat sommige negatief waren, maar ook omdat de washandjes eerst verkeerd werden gebruikt. Inmiddels is iedereen wel overtuigd van het nut en is verzorgend wassen niet meer weg te denken op de afdeling.”