De onderzoekers ontwikkelden een trainingsprogramma van vier maanden voor veertig 70-plussers die in verzorgingshuizen wonen. Een controlegroep leerde in die tijd een instrument bespelen. De deelnemers volgden drie keer per week negentig minuten een les tai chi. Tijdens elke sessie oefenden ze hun balans en coördinatie door hun gewicht geleidelijk te verplaatsen, het hoofd en lichaam te draaien en zich meer bewust te worden van hun ledematen. De tai chi-groep bleek een veel betere balans te hebben dan de controlegroep.

Beter evenwicht

“Tai chi kan een geschikte manier van bewegen zijn voor mensen met zichtverlies. Het helpt bij het verbeteren van je evenwicht. Bij tai chi moet je je continu bewust zijn van je lichaamshouding en de beweging van je ledematen, wat goed is voor de gewrichten. Ook beweeg je veel je hoofd, wat je evenwichtsorganen kan stimuleren om je beter in balans te houden”, zegt onderzoeker William Tsang.

Bron: Nu.nl

Zorgverleners spelen een belangrijke rol bij het voorkomen van valincidenten, door het signaleren van risicovolle situaties en het adequaat handelen als een cliënt toch gevallen is. Het lespakket Valpreventie geeft inzicht in de risico’s van vallen en leert wat je kunt doen om de kans op een val te verkleinen.

Theorie en praktijk

Elke les bestaat uit een serie theorie- en praktijkopdrachten, voor zowel individuele als groepsopdrachten. Ook krijgen studenten bij elke les een casus per zorgsector: over de thuiszorg, verpleging en verzorging en ziekenhuis. Door het bespreken en beantwoorden van de onderdelen van het lespakket krijgen de studenten alle actuele informatie over valpreventie. Het lespakket stimuleert hen om actief met het onderwerp aan de slag te gaan.

Combinatie met Kennisbundel Valpreventie

Het lespakket dat is ontwikkeld door Christelijke Hogeschool Windesheim, Stichting Consument en Veiligheid en het ROC Deltion College past in een modern onderwijscurriculum. Het lespakket kan het beste gebruikt worden in combinatie met de gratis Kennisbundel Valpreventie van Vilans. In het lespakket wordt verwezen naar relevante informatie uit deze bundel.

Het Digitaal lespakket Valpreventie is met subsidie van ZonMw ontwikkeld door de Christelijke Hogeschool Windesheim, Stichting Consument en Veiligheid en het ROC Deltion College.

Bron: Innovatiekring Dementie

In de periode 2007-2009 bezochten landelijk jaarlijks 72.000 ouderen een spoedeisende hulp na een val. Het aantal ziekenhuisopnamen ten gevolge van een val is sterk gestegen in de laatste jaren. Een geval met letsel kost gemiddeld 9.000 euro, leidend tot een jaarlijkse landelijke kostenpost van 674 miljoen euro. De laatste dertig jaar is het aantal valincidenten bij ouderen sterk gestegen, van 14.000 in 1981 tot en met 34.000 in 2008. Dit blijkt uit het proefschrift: “Falls and Drugs in The Older Population: medical and societal consequences” van Klaas Hartholt, waarop hij in september 2011 is gepromoveerd.

Beïnvloeden van risicofactoren

Hartholt pleit voor onderkenning van het probleem, omdat een deel van de valincidenten en letsels mogelijk te voorkomen is door het beïnvloeden van risicofactoren. Dit kan bijvoorbeeld door ouderen adviezen te geven over hun lichamelijke activiteit en osteoporose of door een analyse uit te voeren in een valkliniek. De onderzoeksgroep is van mening dat door de ontwikkeling, evaluatie en implementatie van preventieve maatregelen de stijging in het aantal valincidenten en de daaraan gerelateerde zorgbehoefte op langere termijn kan worden afgeremd.

Bron: www.erasmusmc.nl

Zorg voor Beter

Tijdens het Verbetertraject Valpreventie van Zorg voor Beter hebben dertig instellingen in de sector verpleging & verzorging en de gehandicaptensector gewerkt aan het verminderen van de risico’s op vallen. Zij hebben bijvoorbeeld meer inzicht gekregen in de cliënt en zijn gedrag, hebben de leefomgeving veiliger gemaakt of medewerkers bijscholing gegeven. Het aantal valincidenten daalde in een jaar tijd met gemiddeld 28 procent (ronde 1) en 20 procent (ronde 2).

In haar onderzoek concludeert Reelick dat ouderen met valangst of met impulsief gedrag eerder vallen. Ook mensen met variatie in hun stapgrootte, of met een sterk variabele reactiesnelheid hebben een verhoogd risico.

Cursus met parcours

Reelick ontwikkelde een cursus, bestaande uit groepsgesprekken en bewegingsoefeningen waarbij veel aandacht was voor het leren kennen en leren accepteren van je grenzen. Zowel ouderen als hun mantelzorgers zijn bang voor vallen omdat de oorzaak vaak niet duidelijk is en gevoelens van frustratie en machteloosheid ontstaan. Bovendien bestaat de angst voor de gevolgen van vallen. Na het groepsgesprek werd er geoefend met een parcours van dagelijkse handelingen en met vallen en opstaan.

Individuele ondersteuning

Na evaluatie concludeerden de onderzoekers dat de cursus niet voor iedereen geschikt is. Mensen die bijvoorbeeld slecht kunnen horen, of mentale problemen hebben, kunnen beter individueel les krijgen. Reelick ontwikkelde daarom een aangepaste cursus die individueel kan worden aangeboden.

Taboes rond vallen doorbreken

Op basis van de evaluatie concludeert Reelick dat een ‘zorg op maat’ aanpak zeer belangrijk is voor een efficiënt preventieprogramma. Het is volgens haar dan ook belangrijk om taboes rondom vallen te doorbreken. Ouderen verzwijgen soms dat ze vallen uit angst voor negatieve reacties van de omgeving, of omdat ze bang zijn daardoor in een verzorgingshuis terecht te komen.

(bron: Nursing)

Tijdens de training leert u hoe u de cursus Zicht op Evenwicht kunt uitvoeren. De volgende onderwerpen komen tijdens de training aan bod:

• De doelgroep, doelstellingen, randvoorwaarden en werving.
• Valangst en de gevolgen voor het functioneren.
• Uitleg van cognitieve gedragstherapie en de rol daarvan binnen de cursus.
• Uitvoering van de cursus Zicht op Evenwicht.

Zicht op evenwicht

De cursus Zicht op Evenwicht helpt ouderen om valangst te verminderen. De cursus is bedoeld voor ouderen die dagelijkse activiteiten niet meer uitvoeren omdat ze bang zijn om te vallen. Aan het eind van de cursus voelen de deelnemers meer controle over vallen en valangst. Daarnaast hebben ze informatie en praktische tips ontvangen over het voorkomen van vallen in hun woning en kennen zij een aantal oefeningen die hen helpen met het vergroten van hun spierkracht en balans.

Voor wie?

De training voor het geven van de cursus Zicht op Evenwicht is bedoeld voor HBO-geschoolde professionals die werkzaam zijn in de zorg voor ouderen (zoals wijkverpleegkundigen, fysiotherapeuten en ergotherapeuten).

Aanmelden

De training duurt 1 hele dag en vindt plaats in Utrecht, op het Trimbos-instituut. De kosten zijn 275 euro (inclusief handleiding voor cursusbegeleiders, werkboek en lunch). Aanmelden: www.zichtopevenwicht.nl

Valincidenten bedreigen zowel de gezondheid als de zelfredzaamheid van ouderen en mensen met een handicap. Ook vraagt het behandelen van de letsels, de revalidatie en de noodzakelijke zorg veel inzet van personeel. De gemiddelde medische kosten van een val zijn naar schatting 12.000 euro. Gelukkig kunnen zorginstellingen er met valpreventie voor zorgen dat het aantal valincidenten afneemt én de gevolgen van vallen minder ernstig zijn.

Succesvolle verbeteracties

Het Verbetertraject Valpreventie van Zorg voor Beter hielp instellingen in de sector verpleging & verzorging en de gehandicaptensector bij het verminderen van de risico’s op vallen. Bijvoorbeeld door de omgeving veiliger te maken. In totaal doorliepen dertig instellingen het hele traject. Dit leverde zeer concrete en succesvolle verbeteracties op.

RANO Ziekenomroep

De RANO Ziekenomroep verzorgt radioprogramma’s voor de Utrechtse ziekenhuizen Universitair Medisch Centrum Utrecht, het Diakonessenhuis, St Antonius Ziekenhuis Oudenrijn, Overvecht en Nieuwegein. Dagelijks met uitzondering van zondag verzorgt de RANO rechtstreeks uitgezonden verzoekplaten-programma’s voor patiënten in de ziekenhuizen.

Windesheim begeleidt inmiddels dertien afdelingen van acht regionale zorginstellingen. Het doel is het terugdringen van de valpartijen met 30 procent en het structureel voorkómen van valincidenten. Het project is een initiatief van Windesheim, Stichting Zorgnetwerk Zwolle en omgeving, de Isala-klinieken en Vilans.

Kennisnetwerk opbouwen

Docenten en studenten van Windesheim trainen projectleiders van de instellingen op het gebied van valpreventie en handhaving. Op hun beurt geven deze projectleiders hun kennis door aan de medewerkers. Op die manier bouwen ze samen aan een Kennisnetwerk Valpreventie. Dit netwerk vormt een belangrijke voorwaarde om te bereiken dat de resultaten ook in de toekomst behaald kunnen worden.

Valincidenten

In de Nederlandse verzorgingshuizen vallen gemiddeld 548 bewoners per dag. Eén op de drie 65-plussers valt tenminste één keer per jaar. Tachtig procent van de ouderen loopt hierbij letsel van voorbijgaande of chronische aard op. Zorginstellingen kunnen valincidenten bij ouderen met maar liefst 30% verminderen, zo blijkt uit eerdere verbetertrajecten van Zorg voor Beter. De behaalde successen rondom valpreventie worden echter onvoldoende geborgd, waardoor het effect vaak al snel sterk afzwakt. Dit project moet ervoor zorgen dat de verbetertrajecten rondom valpreventie bij ouderen niet alleen op de korte termijn, maar ook na afronding van de trajecten in de verschillende organisaties hun resultaten behalen en behouden.

Betrokkenen vertellen

Waarom werken betrokkenen mee? Wat willen ze concreet bereiken? Wat is de toegevoegde waarde van het verbeterproject en hoe pakken ze het aan? Een praktijkbegeleider, een docent en een student geven hun visie en vertellen over hun eigen rol in het Zorg voor Beterproject Valpreventie.

* Zo lang mogelijk veilig thuis
“Onze motivatie ligt bij een tevreden klant. Zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen en veiligheid spelen daarbij een belangrijke rol. Valpreventie is dan ook een terugkerend thema, zowel onder managers als onder de zorgverleners in de thuiszorg. Daarbij zijn we vooral goed in het ‘doen’. De zorgverleners bespreken onveilige situaties met onze cliënten en geven tips om die te voorkomen. Daarnaast klaren de medewerkers van de klusbus karweitjes bij de mensen thuis om de veiligheid te verhogen.
We realiseren ons dat door de routine van het werk het risico bestaat dat we bepaalde valkuilen over het hoofd zien. We denken snel aan losliggende kleedjes en analyseren niet consequent de echte oorzaak van een val. Ook onderbouwen we vaak onvoldoende de risicofactoren en is er onvoldoende aandacht voor de borging van verbetermaatregelen. We zijn dan ook blij met de begeleiding van Windesheim daarbij. De eerste stap is een nulmeting die studenten uitvoeren. Daarin houden ze ons een spiegel voor door terug te koppelen wat zij observeren op de werkvloer. Een opstapje naar een structurele borging van de verbeteracties valpreventie. “
Jenine Bijker, Consulent Gezondheidsbevordering en Preventie Stichting Icare en projectleider Valpreventie Zorg voor Beter

* Samen de schouders eronder
“Heel bijzonder. Dat gevoel roept de samenwerking tussen zorginstellingen, onderwijs en lectoraat bij mij op. Samen zetten we de schouders onder een gemeenschappelijk doel: borging van het valpreventieplan.
Valpreventie is voor veel zorginstellingen niets nieuws. De ervaring is er, maar structurele verbetering is veelal niet merkbaar. Daar gaan we nu aan werken. Als docentcoach onderhoud ik de contacten met de praktijkbegeleiders. We delen onze kennis en ik ben aanspreekpunt en denk mee met het vinden van oplossingen bij eventuele knelpunten. Daarnaast begeleid ik studenten tijdens hun projectstage. Wat ze op de opleiding hebben geleerd, brengen ze op hun werkplek in praktijk. Ze doen werkervaring op en krijgen beter zicht op de manier waarop zorginstellingen werken.
De samenwerking in het project valpreventie moet op termijn uitmonden in een nog op te richten regionaal netwerk. Windesheim kan daarin een rol van betekenis spelen met onderzoeks- en studentenprojecten. “
Manon Schrijnemaekers, docent logopedie

* Kwaliteit van leven
“Ik vind het belangrijk dat de kwaliteit van leven van de verpleeghuisbewoners omhoog gaat. Daarom heb ik gekozen voor een stage bij het project Valpreventie. Deze stage in de secundaire zorgverlening voer ik uit voor de minor Organisatie en Beroep die ik voor mijn studie volg. Voor mij is het grootschalige en vernieuwende aspect van het project erg uitdagend. Zo doe ik onderzoekservaring op en leer ik samen te werken met verschillende disciplines, zowel op de werkvloer als op beleidsniveau. Door al die contacten leer ik ook om te gaan met verschillende meningen en weerstanden.
In het project heb ik een ondersteunende functie bij het verbeterteam op de afdeling Ruitersmolen van Zorggroep Apeldoorn e.o. Ik wil bij de afdelingsmedewerkers bewustwording valpreventie creëren. Daarnaast verzamel ik data voor de nulmeting en stel een verbeterplan en communicatieplan op. Bouwstenen voor een goede implementatie en borging van het valpreventiebeleid op de afdeling. Vervolgens moeten die leiden tot duurzame zorginnovatie in alle verpleeghuizen van Zorggroep Apeldoorn. Als blijkt dat de nieuwe aanpak goed uitpakt, kan deze ook toegepast worden bij andere zorgprojecten.”
Annemarie Goessens, derdejaarsstudent Verpleegkunde

“Nog steeds vallen te veel ouderen, met vaak nadelige gevolgen voor de kwaliteit van hun leven en voor de zorg die ze nodig hebben”, vertelt Boers. Namens Vilans, kenniscentrum voor de langdurende zorg, was Boers de afgelopen jaren betrokken bij het Zorg voor Beter Verbetertraject Valpreventie. Vallen is een reëel risico voor ouderen. Eén op de drie zelfstandig wonende ouderen en de helft van alle verpleeg- en verzorgingshuisbewoners valt minstens één keer per jaar. En dat is niet gewoon een gegeven. Vallen is de belangrijkste doodsoorzaak door een ongeval bij ouderen boven de 65 jaar. Behalve tot overlijden leidt de val ook vaak tot botbreuken, verminderde mobiliteit of opname in een instelling. Dit heeft in veel gevallen een verminderde zelfredzaamheid en verminderde kwaliteit van leven tot gevolg.

Goede resultaten

“Tegen het vallen is echt wel wat te doen”, vertelt Boers. “In de instellingen die meededen aan ons verbetertraject, daalde het aantal mensen dat viel met gemiddeld bijna dertig procent.” Het aantal mensen dat vaker dan één keer viel, daalde zelfs met veertig procent. Ook de hoeveelheid gezondheidsklachten als gevolg van vallen ging met dertig procent omlaag. “Deze cijfers bewijzen dat je met voldoende inspanning en gerichte aandacht vallen wél kunt voorkomen.”

Vijf verbeterprincipes

Boers gaat tijdens de workshop op de Dag van de Verzorging uitgebreid in op de ‘vijf verbeterprincipes’ uit het Verbetertraject Valpreventie:
1- Inventariseer de risico’s in het verpleeg- of verzorgingshuis.
2- Registreer hoeveel valpartijen plaatsvinden, compleet met tijd en plaats, en koppel daar verbeteracties aan.
3- Zorg voor multidisciplinaire samenwerking.
4- Neem gerichte maatregelen.
5- Betrek de cliënt en/of de familie bij de maatregelen die je neemt.

Kleine oplossingen

Boers is zich ervan bewust dat je met één workshop minder bereikt dan met deelname aan een verbetertraject dat een jaar duurt. “Met sommige principes kun je echter direct aan de slag. Verzorgenden hebben een belangrijke functie wanneer het gaat om het signaleren van risico’s. Zorg dat je je bewust bent van factoren die tot vallen kunnen leiden, zoals losse matjes en snoeren, slechte schoenen of brillen en versuffende medicatie. Daar kun je direct iets aan doen.” Ook het registeren van valincidenten met behulp van een geeltjesposter is volgens Boers vrij gemakkelijk in te voeren. “Je moet alleen wel je afdeling meekrijgen. Maar als dat lukt, geeft het direct al zo’n goed beeld van het aantal incidenten op een afdeling. Dat maakt iedereen veel bewuster van de risico’s en mogelijke oplossingen”

Niet vrijheid inperken

De wens valincidenten te voorkomen leidt nog wel eens tot het nemen van vrijheidsbeperkende maatregelen. “Bijvoorbeeld door cliënten in een te diepe stoel te zetten, door bedhekken te gebruiken of ze achter een tafel te zetten”, aldus Boers. “Maar uit onderzoek blijkt dat dit soort maatregelen vaak tegenvallen en meer nadelige gevolgen hebben dan de val zelf. Je beperkt cliënten in hun vrijheid en de onrust die daardoor ontstaat vermindert hun gevoel van welbevinden en kan probleemgedrag in de hand werken.”

Hulpmiddelen als alternatief

Door goede maatregelen te nemen kun je er volgens Boers voor zorgen dat de gevolgen van vallen minder groot zijn. “Je kunt bijvoorbeeld een belmatje gebruiken of een hoog-laag-bed dat je laag bij de grond zet. Ook kun je mensen rustiger maken door prettig licht of rustige muziek. Dan hebben cliënten minder behoefte zich voortdurend te verplaatsen omdat ze zich onrustig voelen. Dat vraagt wel om een heel andere kijk op valpreventie. Het is best lastig om dat in een paar uur workshop voor elkaar te krijgen.”

Bewustwording

Boers begint zijn workshop in oktober daarom met een quiz. “Dan zullen we direct zien hoeveel mensen al weten wat het aantal valincidenten gemiddeld is en wat de gevolgen daarvan kunnen zijn. Ik hoop dat de quiz mensen bewust maakt van de omvang van het probleem. Je kunt zoveel leed voorkomen door ervoor te zorgen dat mensen niet meer vallen. Verzorgenden zijn zich nog te weinig bewust van de mogelijkheden die ze hebben om vallen te voorkomen. Ik hoop dat mensen naar huis gaan met het idee: ‘Ik kan veel meer doen aan valpreventie dan ik dacht, dat ga ik gelijk uitproberen in de praktijk.’ Dan is de workshop voor mij een succes.”

Het project is een initiatief van Windesheim, Stichting Zorgnetwerk Zwolle en omgeving, de Isala-klinieken en Vilans. De bedoeling van de samenwerking is dat dit zorgt voor werkverlichting en deskundigheidsbevordering bij de zorginstellingen. De projectleiders binnen de zorginstellingen krijgen bovendien intensieve training op het gebied van valpreventie en duurzame zorginnovatie, waarbij ze geoefend worden in het zelf doorgeven van de training aan collega’s. Daarnaast kunnen de zorginstellingen op den duur terugvallen op een regionaal Kennisnetwerk Valpreventie.

Beter borgen

Zorginstellingen kunnen valincidenten bij ouderen met maar liefst 30% verminderen, zo blijkt uit eerdere verbetertrajecten. De behaalde successen rondom valpreventie worden echter onvoldoende geborgd, waardoor het effect vaak al snel sterk afzwakt. Dit project moet ervoor zorgen dat de verbetertrajecten rondom valpreventie bij ouderen niet alleen op de korte termijn, maar ook na afronding van de trajecten in de verschillende organisaties hun resultaten behalen en behouden.

De inspectie krijgt vooral meldingen over valcalamiteiten in de ouderenzorg. Het is echter niet altijd duidelijk of de gevolgen ervan leiden tot de dood of ander ernstig letsel. Ook is meestal niet duidelijk of tekortkomingen in de organisatie of het functioneren van zorgverleners de oorzaak is. De leidraad moet hier verandering in brengen.

Rol voor instelling

De leidraad beschrijft wanneer en hoe instellingen valincidenten moeten melden. Het is van belang dat de instelling zelf de oorzaken van het incident onderzoekt en omzet in verbetermaatregelen. Onderzoek door de inspectie vindt pas plaats als de instelling het incident onvoldoende heeft onderzocht. Het belangrijkste doel is het voorkomen van valcalamiteiten. De leidraad moet deze verandering naar preventie in gang zetten. Na een half jaar zullen de resultaten van de invoering geëvalueerd worden, samen met de zorginstellingen.

Meer informatie

Lees meer op de website van de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Daar kunt u ook de leidraad downloaden.