In de geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg is een schat aan kennis opgebouwd die kan helpen om psychische problemen te voorkomen en terug te dringen. Zorgorganisaties en –professionals gebruiken deze kennis op het gebied van onderzoek, preventie en zorg echter nog lang niet altijd in de praktijk. Een van de oorzaken is dat zij die kennis niet zo gemakkelijk kunnen vinden.

Breed scala aan projecten

ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie, heeft daarom vrijwel alle projecten die ze sinds 2004 heeft gefinancierd op internet gezet. De organisatie financiert een breed spectrum aan projecten: van fundamenteel en strategisch onderzoek tot projecten ter verbetering van de zorg in de dagelijkse praktijk.

Makkelijk zoeken

Aan de projecten in de database zijn trefwoorden toegekend om het zoeken te vergemakkelijken. Ze zijn gegroepeerd op type aandoening, doelgroep en type hulpverlening/preventie. Zoeken op combinaties is ook mogelijk. Het gaat om projecten op het terrein van de geestelijke gezondheidszorg in brede zin. Ook projecten over gedragsproblemen bij jongeren staan bijvoorbeeld in de database. Hetzelfde geldt voor onderzoek dat zich niet direct richt op de zorg, maar op achterliggende neurologische processen.

De database ggz en verslaving is voor iedereen toegankelijk op www.zonmw.nl/ggz.

“Op het sociale vlak, betaald werk en zingeving is voor de ggz-cliënt in de langdurige zorg nog een wereld te winnen”, zegt Hans Kroon. Hij is projectleider van de Monitor langdurige ggz. Voor deze monitor heeft het Trimbos-instituut gebruik gemaakt van de gegevens van een aantal regionale zorgmonitors. Daarom moeten de resultaten van deze monitor volgens Kroon met de nodige voorzichtigheid worden bekeken: ze leveren niet per se een representatieve landelijke steekproef op.

Zingeving en ontplooiing

Toch is een tendens zichtbaar. De basale behoeften, zoals zorg voor het huishouden, voeding, veiligheid, uitkeringen en informatieverstrekking over de behandeling, blijken voor veel patiënten redelijk te worden vervuld. Maar als het gaat om gezelschap, intieme relaties, zingeving en herstel, activiteiten overdag, en psychisch welbevinden, blijken de zorgbehoeften voor ggz-cliënten minder goed te worden vervuld.

Hoop voor de toekomst

Kroon ziet wel enige hoop voor deze patiëntengroep. “Via de Zorg voor Beter-trajecten zijn goede resultaten te boeken. Zeker als daarbij het belang van de ervaringsdeskundige goed wordt onderkend.” In de monitor zelf wordt geconcludeerd dat onderlinge steun en lotgenotencontact mogelijk goede ingangen vormen om tegemoet te komen aan de onvervulde zorgbehoeften van patiënten. Binnenkort publiceert het Trimbos-instituut effectonderzoeken over dit onderwerp.

Lees hier de Monitor van het Trimbos-instituut (pdf, 223.39KB)

Bron: Psy, over geestelijke gezondheid en verslaving

ZonMw heeft twee verbeterprogramma’s voor de ggz en verslavingszorg: het LAK (Landelijk Actieprogramma Kwaliteit) voor de cure en Zorg voor Beter voor de care. Bij Zorg voor Beter is de ggz een onderdeel. Het LAK richt zich geheel op ggz en verslavingszorg.

Vernieuwende projecten

‘Verbeter mee’ geeft een beeld van vernieuwende projecten in zowel de curatieve zorg als de care. De initiatieven in de projecten zijn erop gericht mensen te laten deelnemen aan het maatschappelijk leven. Andere initiatieven leiden tot effectievere behandelingen.

Rode draad

Veiligheid is een belangrijk thema in de zorg, ook daarover gaat deze publicatie. De rode draad is de route van kennis naar praktisch handelen tot en met de borging van nieuwe werkwijzen.

Twee verbeterprogramma’s

De twee verbeterprogramma’s binnen ZonMw hebben als doel om kennis versneld in de praktijk te brengen. Op die manier leveren ze een substantiele bijdrage aan kwaliteitsverbetering.

U kunt de publicatie ‘Verbeter mee’ kosteloos opvragen of downloaden.

Het borgen en verspreiden van resultaten kwam aan de orde tijdens de presentatie van nieuwe verbetertrajecten in de ggz, half oktober in Utrecht. Maar ook voor deelnemers aan andere verbetertrajecten is dit bruikbare informatie. Want hoe kun je nu zo veel verschillende projecten managen?

Innovatie of chaos?

Vaak is een instelling bezig met verschillende projecten. Marijke van Putten, directeur behandelzaken ggz NHN: “Je moet voorkomen dat het chaos wordt in plaats van innovatie. Er moet daarom altijd iemand zijn die het overzicht houdt. Een groot risico is namelijk versnippering. En dan heb je een carnavaleske optocht van kleine verbeteringen die wel leuk is maar ook een kater oplevert. Zonder overzicht van wat er speelt wordt het namelijk nog lastiger resultaten te verspreiden.” Belangrijk is volgens Van Putten dat de directie verantwoordelijk wordt voor innovatie en dat de stuurgroep bestaat uit diverse disciplines.

Iedereen doet mee

“Alle teams moeten meedoen. Innovatie moet een normaal onderdeel zijn van het werk”, aldus Van Putten. “Teams maken zelf de keuze voor een project en voeren dat uit onder begeleiding van een eigen projectleider. Ze krijgen geen onderwerp opgelegd maar moeten wel iets aanpakken. Tijdens een jaarlijkse conferentie presenteren ze de resultaten aan elkaar zodat deze verspreid worden binnen de organisatie. Eigenlijk ons eigen Zorg voor Beter in het klein. De rol van de directeur is om als een dirigent van alle chaos een melodietje te maken.”

Actief management

De rol van het management wordt ook benadrukt door Heleen van Deur, zelfstandig adviseur in de jeugdzorg. “Als het management niet actief is, dan mislukt het project. Natuurlijk moet je het met het hele team doen maar het management moet bijvoorbeeld aansprekende projectdoelen stellen, experimenteerruimte garanderen, zorgen voor innoverende projectleiders en hoge ambities hebben. Ook kunnen zij de resultaten borgen door ze vast te leggen in de systemen van de organisatie. En ervoor zorgen dat problemen niet terugkeren. Vooral belangrijk: leer van ervaringen. Een crisis bijvoorbeeld, hoort erbij en is geen stoorzender. Je kunt je daar op voorbereiden.”

Tien succesvoorwaarden

Ook de directeur van Continuzorg Arkin (voorheen JellinekMentrum), Marianne Lesquillier, heeft tips voor het verspreiden van successen. “Begin in ieder geval klein. Bijvoorbeeld met een team dat als pilot start. Dat project moet gedragen worden door het management op alle niveaus en aangestuurd door een goede projectleider. Daarnaast moeten medewerkers beseffen dat verbetering nodig is en dat ook willen. Als de pilot van het ene team loopt en een succes is, kun je dat succes delen met de rest van de organisatie. Bijvoorbeeld via presentaties of intranet. Zo ontstaan weer nieuwe vragen vanuit andere teams. Op basis van evaluatie kan verdere uitrol van het project plaatsvinden. Maar dat is dan geen letterlijke kopie van de pilot. Er is altijd ruimte om het project zelf in te vullen. Ook omdat de omstandigheden gewoonweg anders zijn. Op den duur kun je het project ook buiten de organisatie delen. Dat doen wij dan ook graag.”

Sonja van Rooijen van het Trimbos-instituut vertelt eerst iets over de praktische kanten van de nieuwe verbetertrajecten. “Het slagen van een verbetertraject hangt af van succesfactoren, zoals aansprekende thema’s en goede projectleiding, en valkuilen. Kleine projecten zijn bijvoorbeeld kwetsbaar omdat de effecten moeilijk te generaliseren zijn. Daarom maken we nu combinaties van onderwerpen. Zo ontstaat er kruisbestuiving en is er sprake van betere inbedding in de organisatie. Je kunt het zien als twee voor de prijs van een.”

Enthousiasme

Instellingen die willen meedoen, moeten zich met twee teams aanmelden. Van Rooijen: “Elk team gaat met een thema aan de slag en kiest daarnaast een verbeterdoel uit het andere thema. Zo ontstaat de overlap en dus de samenwerking tussen de teams. Aan de teams stellen we geen eisen maar ze moeten wel een goede projectleider hebben. Daarnaast is het natuurlijk belangrijk dat het team enthousiast is en dat enthousiasme ook kan vasthouden. Alle mogelijkheden staan verder open en zo kan ieder team zijn eigen accenten leggen.”

Gezondheid en medicatieveiligheid

Er zijn twee combi-verbetertrajecten. De eerste heeft als thema’s gezondheid en medicatieveiligheid. Veel psychiatrische patiënten hebben een slechte gezondheid én gebruiken medicijnen. Anneke van Wamel van het Trimbos-instituut: “Sommige cliënten hebben last van bijwerkingen en anderen nemen de medicijnen niet of onjuist in. Het doel van het thema gezondheid is het verbeteren van de gezondheid en het doel van medicatieveiligheid is het verminderen van medicatie-incidenten. Het gaat bij dit traject dus om alles wat past in het continuüm van de pil voorgeschreven krijgen en de pil ontvangen.”

Herstel en sociale participatie

De tweede combinatie is herstel en sociale participatie. Thema’s die goed bij elkaar passen omdat toename in sociale participatie kan bijdragen aan het herstel van een cliënt. Harry Michon van het Trimbos-instituut: “Dit combitraject richt zich op de mogelijkheden voor de cliënt. Vraag bijvoorbeeld naar welk behang de cliënt mooi vindt en organiseer gezamenlijke activiteiten. En zoek het dichtbij door bijvoorbeeld cliënten van verschillende afdelingen bij elkaar te brengen. Zodat de cliënt uiteindelijk zegt: ‘Ik hoor er meer bij’. Dat is het doel.”

Cliënten zijn de sleutel

Waarom meedoen aan deze trajecten? Dat is de vraag die Elisa Carter, voorzitter van de Raad van Bestuur ggz Eindhoven en bestuurslid ZonMw, beantwoordt. “Instellingen denken vaak dat het vanzelfsprekend is dat de cliënten in een instelling wonen en daar uiteindelijk overlijden. Maar toen we het de cliënten zelf vroegen, bleek dat we nog flink konden verbeteren. Eigenlijk moet kwaliteit normaal zijn, niet iets dat bijzonder is. Nu we met 120 verbetertrajecten bezig zijn ben ik bijzonder trots, zeker omdat cliënten zelf aan het begin staan van verbetering. Zij zijn dan ook de belangrijkste sleutel. Deelname van cliënten in verbetertrajecten is belangrijk. Dat moet je laten groeien, maar je moet er wel aandacht voor hebben.”

Wetenschappelijk medewerker Sonja van Rooijen concludeert dit na een vol jaar ervaring met verschillende rondes verbetertrajecten gericht op thema’s die spelen in de geestelijke gezondheidszorg: bemoeizorg, geest en lichaam, herstelgerichte zorg en sociale participatie.

Combi-verbetertrajecten

Vanaf 2009 wijzigt het aanbod voor ggz-instellingen omdat de thema’s vanaf dan alleen nog maar gecombineerd worden aangeboden. “Er zijn logische combinaties gemaakt van onderwerpen die goed bij elkaar passen”, vertelt Van Rooijen. De twee combi-verbetertrajecten die begin 2009 starten zijn herstelgerichte zorg in combinatie met sociale participatie en als tweede geest en lichaam (somatische comorbiditeit) in combinatie met medicatieveiligheid. Op 23 oktober wordt ’s middags in Utrecht een informatiebijeenkomst gehouden over de nieuwe combi-verbetertrajecten.

Weinig steun management

Instellingen doen in de combi-ronde mee met twee teams die elk met een verschillend thema aan de slag gaan. Het voordeel is dat de teams onderling veel van elkaar kunnen leren en de kunst van het verbeteren bij elkaar kunnen afkijken. “Het vasthouden van verbeterresultaten en de rol van het management daarbij krijgen volop aandacht in de nieuwe verbetertrajecten omdat we merken dat teams dat moeilijk voor elkaar krijgen. De projectmanagers van de deelnemende instellingen voelen zich vaak te weinig gesteund door het management. Wil je de veranderingen echt borgen dan moet je er breder in de organisatie op inzetten.”

Ideaal vervolgtraject

“Omdat de deelnemers aan de huidige verbetertrajecten voor hun gevoel nog maar net ‘op gang zijn’, is een vervolg in de vorm van een combi-verbetertraject ideaal om de verbeteringen in de zorg van de grond te krijgen”, vindt Van Rooijen. Ze hoopt daarom dat ook de huidige deelnemers zich inschrijven voor de combi-trajecten.

Positieve tussenbalans

Sonja van Rooijen is erg te spreken over de resultaten van de huidige verbetertrajecten. De werkconferenties zijn heel inspirerend. Ook is er bij alle deelnemende instellingen gemeten. In het verbetertraject Herstelgerichte zorg is een Amerikaans instrument voor modelgetrouwheidsmeting gebruikt, de zogenaamde ROPI (Recovery Oriented Practices Index). Door het houden van interviews met hulpverleners wordt op acht punten gemeten hoe herstel- of cliëntgericht ze zijn, hoe het staat met de basale zorg, in welke mate er vrijheidsbeperkende maatregelen worden toegepast en hoe de zorg wordt vertaald in behandelplannen. Op een vijfpuntsschaal is dan te zien hoe de instelling scoort. Teams stellen vervolgens hun eigen streefscores vast. De nametingen en de analyse ervan volgen nu op korte termijn en daarna presenteren de deelnemers hun werkplannen.

Combi-verbetertrajecten als vervolg

Deze verbetertrajecten lopen begin 2009 af. Van Rooijen: “Daarna kunnen de instellingen hun verbeteringen van de zorg voortzetten met behulp van de eerdergenoemde combi-verbetertrajecten. Hierbij doen instellingen mee met twee teams die met een verschillend thema aan de slag gaan. Daarbij kunnen ze kiezen uit Herstelgerichte zorg in combinatie met Sociale participatie en Geest en lichaam (somatische comorbiditeit) in combinatie met Medicatieveiligheid.”

Op de bijeenkomst wordt ten eerste inhoudelijke informatie gegeven over de trajecten, waarvoor het Trimbos-instituut verantwoordelijk is. Daarnaast is er aandacht voor het vasthouden van verbeterresultaten en de rol van het management daarbij.

Combi-trajecten

Begin 2009 lopen de acht verbetertrajecten af die in 2007 voor de langdurende ggz en verslavingszorg zijn gestart. Instellingen konden zich toen inschrijven voor vier verschillende thema’s. De nieuwe trajecten worden combi-trajecten. Dat wil zeggen dat instellingen meedoen met twee teams die met een verschillend thema aan de slag gaan. Deze thema’s passen wel bij elkaar en de combinaties zijn dan ook al vastgesteld. De twee combi-trajecten zijn:

• Herstelgerichte zorg en Sociale participatie
• Geest en lichaam (somatische comorbiditeit) en Medicatieveiligheid

Deze werkwijze zorgt ervoor dat de teams elkaar kunnen steunen maar ook inspireren. Daarnaast krijgen de teams ondersteuning van het Trimbos-instituut.

Resultaten borgen

Behalve het bereiken van resultaat is het ook belangrijk om dat resultaat te behouden. Daarom krijgt u tijdens de informatiebijeenkomst tips om vernieuwingen vast te houden. Die tips krijgt u van managers die vertellen hoe zij dat in hun eigen organisatie hebben gedaan. Daarbij is er aandacht voor:

• de rol van het management bij het borgen en verspreiden van resultaten
• het leggen van verbindingen tussen innovaties
• het verspreiden van nieuwe manieren van werken vanuit een team over de hele organisatie

Het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg richt in de nieuwsbrief van 30 juli 2008 de aandacht op de volgende brochures en onderzoeken:

Brochure over toegevoegde waarde domotica

De provincie Gelderland heeft een brochure gepubliceerd over de toegevoegde waarde van domotica. De brochure is gratis te downloaden. Lees verder

Brochure met tips voor toegankelijk aanbod oudere migranten

Stichting Zet heeft een brochure ontwikkeld voor zorg- en welzijnsorganisaties om hun aanbod toegankelijk te maken voor dementerende oudere migranten en hun mantelzorgers. In het kader van het project Dementieproblematiek en Cultuurspecifieke Zorg is uitgebreid onderzoek gedaan naar geschikte methoden om oudere migranten te voorzien van informatie. Lees verder

Begeleiding noodzakelijk bij wonen in de buurt

Zelfstandig wonen en professionele begeleiding zijn belangrijk voor ouderen, mensen met een verstandelijke beperking en mensen met een psychiatrische aandoening. Dat blijkt uit twee recente onderzoeken naar kwetsbare mensen in de buurt. Lees verder

Wat?

Bij ouderen komt eenzaamheid veel voor. Stichting Thuiszorg Groot Rijnland, onderdeel van ActiVite, wil dit probleem aanpakken met het project ‘Stuurkracht bij eenzaamheid’. Dit project richt zich op vroegsignalering van eenzaamheid. En vervolgens op interventie. Een nieuwe methode met een op maat gesneden ondersteuningsaanbod.

Toegevoegde waarde?

Op maat gesneden ondersteuningsaanbod, waar het project zich op richt, kan gevoelens van eenzaamheid voorkomen of verminderen. En daardoor hebben cliënten minder kans om door te schieten in een depressie.

Doel?

Het doel van het project ‘Stuurkracht bij eenzaamheid’ is de stuurkracht van een individueel zelfstandig wonende oudere te handhaven of te verhogen. Het zorgt ervoor dat de oudere langer kan deelnemen aan de maatschappij. Het gaat om inhoudelijke kwaliteitsverbetering van de zorg en de logistieke verbetering van het zorgproces rond eenzaamheid.

Resultaten?

Het project wordt als erg positief ervaren. Betrokken medewerkers geven dat vooral aan omdat gehoor wordt gegeven aan het ‘niet pluis’-gevoel. Met dat gevoel kunnen zij niet altijd uit de voeten, maar nu wel. De vroegsignalering vindt plaats met behulp van een Observatielijst, speciaal ontwikkeld door TNO. Deze blijkt goed te werken bij het opsporen van angst, depressie, cognitieve problemen en eenzaamheid.

Gevolgen voor zorgverlening?

Het project zorgt voor vroegtijdige aanpak van eenzaamheid en daardoor minder snelle overbelasting van de GGZ in de regio. Door gestroomlijnde verwijzing en getrainde vrijwilligers wordt er bovendien minder vaak een beroep gedaan op professionals. Dat geldt voor beide projecten: meer vrijwilligers, mantelzorgers en buurtgenoten zorgen voor een hogere arbeidsproductiviteit.

Hoe verder?

Het project ‘Stuurkracht bij eenzaamheid’ is inmiddels opgenomen in het project ‘Vroegschakeling’. Vroegschakelen is de overkoepelende benaming voor activiteiten die bijdragen aan de implementatie van vroegsignalering. De bedoeling is verder om in het najaar te starten met het trainen van verzorgenden. Ook zal het project uitgerold worden naar het hele werkgebied van ActiVite. Verder is er een verwachting wat betreft arbeidsproductiviteit uitgesproken. Deze zal verhogen omdat een ouderenadviseur bijvoorbeeld niet opnieuw een intakegesprek hoeft te doen vanwege de vroegsignalering. Het project zal worden voortgezet en er zal voortdurend monitoring plaatsvinden om waar nodig dingen bij te stellen.

Contactinformatie

Wilt u meer informatie over dit project, vraag dan naar de contactpersoon via invoerenvaninnovaties@zorgvoorbeter.nl.