Dertig organisaties uit de ouderenzorg en verstandelijk gehandicaptenzorg hebben het afgelopen jaar deelgenomen aan het verbetertraject. Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg, voerde het verbetertraject uit in samenwerking met Verenso, het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) en het Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP).

Dieper liggende oorzaak

Uit het verbetertraject kwam naar voren dat probleemgedrag regelmatig een dieper liggende oorzaak heeft, zoals verdriet, stress of angst. De deelnemende organisaties werkten aan verschillende aspecten van de zorg of de omgeving van de cliënt om te zorgen dat het probleemgedrag verminderde. Door het geven van aandacht aan een gestructureerde en activerende dagindeling bijvoorbeeld, het aangenaam inrichten van gezamenlijke ruimtes en door mensen vaker hun gang te laten gaan zonder direct ingrijpen.

Stappenplan Probleemgedrag

De organisaties werken met het Stappenplan Probleemgedrag. Het stappenplan bevat de volgende stappen:
1- Voorbereiding
2- Probleemsituatie in kaart brengen
3- Het probleemgedrag multidisciplinair benaderen
4- Het gedrag begrijpen
5- Doel van de interventie bepalen
6- Bedenken wat er gedaan gaat worden
7- De gemaakte afspraken uitvoeren
8- De resultaten evalueren
9- Conclusies trekken

Ruth Pel, projectleider bij Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg, geeft aan: “Goed omgaan met probleemgedrag is vaak lastig. Het Stappenplan Probleemgedrag helpt zorgorganisaties om de herkomst van het probleemgedrag te achterhalen en er de juiste oplossing voor te vinden.”

Aandacht doet wonderen

In het verpleeghuis ZINN, locatie Coendershof in Groningen kwam het stappenplan als geroepen. Een van de bewoners wilde niet meer gewassen worden. “Kwam een verzorgende te dichtbij, dan begon meneer te slaan en te schreeuwen. Met als gevolg dat hij weken lang niet gewassen werd”, vertelt Gerdien Wolting, projectleider bij Coendershof. Na het doorlopen van het stappenplan, bleken aandacht en een rustige, persoonlijke benadering de oplossing. “Iedere verzorgende kan meneer nu wassen zonder problemen. Dat levert minder stress op bij de bewoner en bij de verzorgende”, aldus het verbeterteam.

Doe-het-zelf pakket

Vanuit de ervaringen van het verbetertraject wordt een doe-het-zelfpakket ontwikkeld waarmee organisaties het stappenplan leren toe te passen in de eigen zorginstelling. Het meten van probleemgedrag levert enerzijds inzicht in hoe vaak moeilijk gedrag daadwerkelijk voorkomt, maar maakt zorgprofessionals ook bewuster van de eigen manier van werken en de eigen normen. Het ‘doe-het-zelfpakket Probleemgedrag’ is eind 2010 beschikbaar en wordt via de website van Vilans (www.vilans.nl) beschikbaar gesteld.

In de geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg is een schat aan kennis opgebouwd die kan helpen om psychische problemen te voorkomen en terug te dringen. Zorgorganisaties en –professionals gebruiken deze kennis op het gebied van onderzoek, preventie en zorg echter nog lang niet altijd in de praktijk. Een van de oorzaken is dat zij die kennis niet zo gemakkelijk kunnen vinden.

Breed scala aan projecten

ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie, heeft daarom vrijwel alle projecten die ze sinds 2004 heeft gefinancierd op internet gezet. De organisatie financiert een breed spectrum aan projecten: van fundamenteel en strategisch onderzoek tot projecten ter verbetering van de zorg in de dagelijkse praktijk.

Makkelijk zoeken

Aan de projecten in de database zijn trefwoorden toegekend om het zoeken te vergemakkelijken. Ze zijn gegroepeerd op type aandoening, doelgroep en type hulpverlening/preventie. Zoeken op combinaties is ook mogelijk. Het gaat om projecten op het terrein van de geestelijke gezondheidszorg in brede zin. Ook projecten over gedragsproblemen bij jongeren staan bijvoorbeeld in de database. Hetzelfde geldt voor onderzoek dat zich niet direct richt op de zorg, maar op achterliggende neurologische processen.

De database ggz en verslaving is voor iedereen toegankelijk op www.zonmw.nl/ggz.

Probleemgedrag is een thema dat veelvuldig voorkomt in de langdurende zorg. Claimend gedrag, agressie, onrust, roepen is gedrag dat vervelend is voor de cliënt zelf, voor de omgeving en voor zorgverleners. Het geeft stress en zorgt er vaak voor dat grenzen worden overschreden. In het verbetertraject werd constructief gewerkt aan het omgaan met probleemgedrag. De doelstelling was afname van probleemgedrag en afname van de ervaren ernst van probleemgedrag.

Goede resultaten

Het verbetertraject zorgde voor een bewustwordingsproces over het wat en waarom van probleemgedrag of probleemsituaties. In veel gevallen is er namelijk een oplossing dat het probleemgedrag vermindert. Door probleemgedrag te meten met de zogenaamde geeltjesmeting registreerden de deelnemers een afname van 25-60%. Belangrijk resultaat is ook dat cliënten van de afdelingen die deelnamen na afloop van het traject minder angstig waren en hoger scoorden als het gaat om kwaliteit van leven. Ook voelden verzorgenden zich bekwamer en beter toegerust in het omgaan met cliënten met probleemgedrag.

Stappenplan

Met behulp van een stappenplan werd systematisch gewerkt aan probleemgedrag. Dat zorgde voor meer inzicht in en bewustwording over de achtergronden van het ontstaan van probleemgedrag. Door deze manier van werken werd er binnen de teams meer gesproken en feedback gegeven over het omgaan met probleemgedrag. Dat zorgde voor meer openheid en eenduidigheid en daardoor een betere samenwerking.

Dwang in de zorg kan leiden tot emotionele situaties voor patiënten, hun familie en hun naasten. De Wet bopz (bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen) ziet toe op gedwongen opnames en beschermt mensen die hiermee te maken krijgen. Veel mensen vinden de wet echter ingewikkeld en versnipperd.

Helder en toegankelijk

De website Dwang in de Zorg geeft heldere antwoorden op vragen over de bopz en is bedoeld voor cliënten, directbetrokkenen en professionals. De website herbergt ongeveer vierduizend pagina’s, maar is toch heel toegankelijk.

Terugdringen van dwang

Naast vragen uit de praktijk vindt u op deze site de rechten en plichten van alle betrokkenen.
 Bezoekers kunnen ook op teksten reageren of nieuwe wetgeving lezen. Instellingen krijgen op de site tips over het terugdringen en voorkomen van dwangmaatregelen – aan de hand van praktijkvoorbeelden. 



Samenwerking 


De website is tot stand gebracht door de ministeries van VWS en Justitie. Zij hebben daarbij samengewerkt met patiënten, betrokkenen, zorgprofessionals en juristen.

Meer informatie

www.dwangindezorg.nl

Preventie van grensoverschrijdend gedrag en mishandeling is voor organisaties in de gehandicaptenzorg een relatief nieuw onderwerp. Met dit verbetertraject begeleidt Vilans de deelnemers bij de zoektocht naar de meest effectieve aanpak. U leert bijvoorbeeld hoe staf en begeleiders samen met cliënten kunnen werken aan preventie van grensoverschrijdend gedrag en mishandeling. Ook leert u kleinschalig te verbeteren waarbij u erachter komt welke werkwijze in uw organisatie aanslaat. U krijgt de beschikking over verschillende instrumenten, die we samen met u ontwikkelen, zoals een sterkte-zwakte analyse met risicofactoren, een signalenlijst en een format voor een meldingsprocedure.

Meer informatie en aanmelden

Zorg voor Beter Academie: Verbetertraject Preventie Grensoverschrijdend gedrag en Mishandeling

Tijdens Zorg voor Beter on Tour, op 15 en 28 januari 2010, komen verzorgenden, verpleegkundigen en teamleiders uit de langdurige zorg uit het hele land samen om ervaringen uit te wisselen en van elkaar te leren. Bijvoorbeeld over werken met cliënten met probleemgedrag, waar één van de workshops over gaat.

Symptoombestrijding

Probleemgedrag in zorginstellingen is een veel voorkomende hobbel. Uit onderzoek van de Vrije Universiteit blijkt dat tienduizenden verzorgenden in de langdurige zorg er mee te maken krijgen. En dat worden er in de toekomst – door de vergrijzing en toename van ouderdomsziekten – alleen maar meer. “Door de vele verschijningsvormen, van agressief en claimend gedrag tot passiviteit, is het lastig één passende oplossing te formuleren”, vertelt Pel-Littel. “Bovendien is probleemgedrag vaak niet hét probleem, maar een symptoom van een ander, onderliggend probleem.”

Harde noot

In de afgelopen twee jaar hebben dertig zorginstellingen in Nederland meegedaan aan het Verbetertraject Probleemgedrag van Vilans. Pel-Littel: “Uit gesprekken met deelnemers kwam naar voren dat probleemgedrag binnen organisaties een harde noot kan zijn om te kraken. Er rust vaak nog een taboe op. Met het verbetertraject, maar ook met de workshops tijdens Zorg voor Beter on Tour in januari, maken we het probleem bespreekbaar. Verzorgenden leren probleemgedrag breder te zien en het niet alleen als een zaak van de bewoner te beschouwen.”

Spectaculair?

Tijdens de workshop leren de deelnemers ‘methodisch’ te werken aan (de oorzaken van) een gedragsprobleem. “Op die manier kun je door het probleemgedrag heen kijken en al je aandacht op de onderliggende oorzaken richten”, aldus de workshopleider. Die oorzaken kunnen bij de cliënt, maar ook in de sociale of fysieke omgeving liggen. “Het is vaak een kwestie van trial and error, van proberen dus. Verzorgenden hoeven daarbij overigens geen spectaculaire interventies te verwachten. Kleine veranderingen, zoals een andere plek aan de eettafel of indeling van de dag, kunnen voor cliënten grote verbeteringen opleveren.”

Steun vanuit organisatie

“Typisch voor de zorg is dat veel ad hoc gebeurt en veel wordt ingegeven door de waan van de dag. Een toename in de werkdruk en een stijgende complexiteit van zorg leidt tot een gebrek aan tijd om stil te staan bij wat er bij cliënten speelt.” Daarom is volgens Pel-Littel steun vanuit de organisatie erg belangrijk. “Teamleiders en het management kunnen er voor zorgen dat een gedegen en methodische aanpak op de prioriteitenlijst blijft staan. Dit vergt een gefaseerde en vooral ook multidisciplinaire aanpak.”

Normale manier van werken

Voor zorginstellingen die aan de slag willen met probleemgedrag zijn er veel instrumenten en producten beschikbaar. In de nabije toekomst komt daar nog een doe-het-zelf pakket bij voor instellingen die niet aan het verbetertraject deelnemen. “Deskundig, maar normaal leren omgaan met probleemgedrag moet de normale manier van werken worden”, concludeert Pel-Littel. “Want focussen op probleemgedrag, al is het maar tijdelijk, levert uiteindelijk meer inzicht in de totale cliënt en diens kwaliteit van leven op.”

In deze training gaan we ervan uit dat sturing in dergelijke spanningsvolle situaties mogelijk is en dat agressief gedrag te beïnvloeden is. Deelnemers leren zich bewust te worden van de effecten van hun eigen gedrag, ze leren de verschillende vormen van agressie herkennen en ze leren vaardigheden om agressief gedrag door middel van communicatie te laten deëscaleren.

Vorm van training

In de training wisselen we de theorie voortdurend af met oefeningen en we maken gebruik van een acteur. De deelnemers kunnen hun eigen casuïstiek inbrengen en experimenteren met effectief gedrag. De training wordt gegeven door Denny Mouqué van Communication4you. Denny Mouqué, die dit aanbod ook ontwikkeld heeft, is jarenlang als trainer werkzaam geweest bij Korrelatie Training en Advies.

Doelgroep

De training is bestemd voor elke dienst- en hulpverlener die in zijn werk te maken krijgt met agressief gedrag van klanten

Kosten

€ 365,- inclusief koffie/thee, lunch en materiaal.

Datum

5 oktober 2009

Meer informatie en aanmelden

Vilans cursussen

Op de Dag van de Verzorging, dinsdag 6 oktober, kunnen verzorgenden, zorghulpen en helpenden elkaar ontmoeten, nieuwe kennis opdoen tijdens de informatiemarkt en leerzame workshops volgen. Zoals een workshop over het verbetertraject Probleemgedrag. Ruth Pel-Littel, namens Vilans projectleider van het traject: “We geven instellingen inzicht in hoe ze kunnen omgaan met probleemgedrag. Het is namelijk niet zo dat cliënten ‘vervelend’ zijn, er is vaak sprake van een achterliggend probleem.”

Inleven in gedrag

“Probleemgedrag is gedrag dat de cliënt vertoont waar hijzelf en/of een ander last van heeft”, vertelt Pel. “Het is natuurlijk wel de vraag of je het probleemgedrag moet noemen. Want vaak heeft een cliënt last van iets wat hij niet duidelijk kan maken. Hij heeft bijvoorbeeld pijn of hij moet plassen maar kan niet de link leggen met een bezoekje aan het toilet. Het gevolg: roepen of agressie. Als verzorgende kun je dan heel kortaf zijn, maar je kunt er ook met de cliënt over in gesprek gaan om erachter te komen waar de cliënt werkelijk mee zit. Dat doen we bij dit verbetertraject.”

De oplossing ontdekken

Het traject richt zich op twee pijlers. Pel: “Ten eerste onderzoeken organisaties hoe het gesteld is met de vaardigheden binnen het team. Is er bijvoorbeeld een visie op probleemgedrag en hoe staat het met de scholing van medewerkers? Ten tweede moet de organisatie per cliënt in beeld krijgen wat er werkelijk aan de hand is en wat de oplossing is.” Dat moet vooral uitgeprobeerd worden, een open insteek is geboden. “Als een cliënt hard aan het roepen is kun je heel simpel de deur dicht doen. Maar je kunt ook proberen te ontdekken wanneer een cliënt roept, in welke omstandigheden en wat voor ziektebeeld iemand heeft. Dan is het mogelijk dat je daar een patroon in ontdekt. Pas je daar iets in aan, dan kan ook het gedrag veranderen.”

Vicieuze cirkel

Er zijn inmiddels drie rondes van dit verbetertraject afgerond met diverse doelgroepen. “Er deden verpleeg- en verzorgingshuizen mee, maar ook instellingen uit de gehandicaptensector. En met mooie resultaten”, vertelt Pel. “Cliënten met probleemgedrag krijgen toch al snel een negatief stempel. Dat lokt een negatieve reactie uit van verzorgers en zo belanden ze samen in een vicieuze cirkel. Nu ontdekken verzorgers de oorzaak en begrijpen ze het gedrag beter. Daardoor letten ze ook meer op het positieve gedrag van een cliënt. Door dat vervolgens te benoemen vertoont de cliënt minder probleemgedrag.

Openheid

Een ander belangrijk resultaat is dat de teams van verzorgenden nu praten over probleemgedrag. “Dat was vaak moeilijk, want waarom vertoont een cliënt bij de ene medewerker wel en bij de andere geen probleemgedrag? Nu kunnen medewerkers van elkaar leren. En ook de familie is opgelucht dat er open over wordt gesproken. Ze schamen zich toch als hun moeder opeens mensen beledigt.” Openheid is dus in alle opzichten belangrijk: durf te ontdekken wat het probleem is. “We denken nu na over een vervolg op het traject. Want dat het waardevol is blijkt wel uit een uitspraak van een projectleider: ‘Door ons te richten op probleemgedrag kregen we uiteindelijk de cliënt beter in beeld en daarmee konden we bijdragen aan zijn kwaliteit van leven.’ Mooi toch?”

ZonMw heeft twee verbeterprogramma’s voor de ggz en verslavingszorg: het LAK (Landelijk Actieprogramma Kwaliteit) voor de cure en Zorg voor Beter voor de care. Bij Zorg voor Beter is de ggz een onderdeel. Het LAK richt zich geheel op ggz en verslavingszorg.

Vernieuwende projecten

‘Verbeter mee’ geeft een beeld van vernieuwende projecten in zowel de curatieve zorg als de care. De initiatieven in de projecten zijn erop gericht mensen te laten deelnemen aan het maatschappelijk leven. Andere initiatieven leiden tot effectievere behandelingen.

Rode draad

Veiligheid is een belangrijk thema in de zorg, ook daarover gaat deze publicatie. De rode draad is de route van kennis naar praktisch handelen tot en met de borging van nieuwe werkwijzen.

Twee verbeterprogramma’s

De twee verbeterprogramma’s binnen ZonMw hebben als doel om kennis versneld in de praktijk te brengen. Op die manier leveren ze een substantiele bijdrage aan kwaliteitsverbetering.

U kunt de publicatie ‘Verbeter mee’ kosteloos opvragen of downloaden.

“Als je geconfronteerd wordt met een agressieve patiënt, is het verleidelijk om de schuld integraal op zijn rekening te schuiven. Toch zijn het vaak de verpleegkundigen zelf die irritatie of agressie opwekken..” Dit is de intrigerende inleiding van het artikel ‘Hoe irritant zijn we zelf’ (Nursing, oktober 2008).

Agressie is tweerichtingsverkeer

Want ook al gebeurt het vaak onbewust, door verkeerd te reageren op bepaalde signalen, kunnen zorgprofessionals geconfronteerd worden met geirriteerd of zelfs agressief gedrag van cliënten. Agressie is altijd tweerichtingsverkeer. Bepaald gedrag van verpleegkundigen tegenover patiënten kan escalerend werken. Maar gelukkig is er ook gedrag dat de-escalerend werkt en dat heel wat narigheid kan voorkomen.

Verschil in beleving

Je kunt agressie ook benaderen vanuit een verschil in beleving: er gebeurt iets, en de verpleegkundige en de patiënt reageren daar heel uiteenlopend op. Gevolg: de patiënt raakt geïrriteerd of wordt kwaad.

• Macht/onmacht. De patiënt heeft het gevoel dat de verpleegkundige alle macht bezit, en dat hij alles moet ondergaan. Dat kun je vermijden door niet in de we-vorm te praten. Zeg dus niet: ‘We gaan nu even…’ gevolgd door een medische handeling. De patiënt voelt zich op die manier overheerst door de organisatie. Veel beter is de u-vorm te gebruiken: ‘U kunt nu….’

• Conflict tussen routine en incident. Verpleegkundigen krijgen dagelijks tientallen keren opmerkingen over bijvoorbeeld lange wachttijden. Na de zoveelste keer kun je onbewust een houding ontwikkelen van ‘Toch niet weer?’. En natuurlijk werkt zo’n uitstraling door op de patiënt, die zich op dat moment een nummer voelt, en onbegrepen. Dat kun je vermijden door de patiënt altijd met respect te behandelen, hem onder alle omstandigheden serieus te nemen en dat ook te tonen.

• Reactie van de verpleegkundige op de emotie van de patiënt. Stel dat de patiënt zich ergens ontzettend over opwindt. Je zult op zo’n moment de neiging hebben de situatie rationeel te bekijken, en de patiënt te vragen zich niet kwaad te maken. Dergelijke uitspraken werken gegarandeerd als een rode lap op een stier. Probeer je op zo’n moment in te leven in de patiënt, tegemoet te komen aan zijn emotie door te zeggen: ‘Ik begrijp dat u boos bent, ik wil er graag met u over praten.’