Probleemgedrag van ouderen met dementie in verpleeghuizen varieert van agitatie en prikkelbaarheid tot agressie, ontremd gedrag en hallucinaties. Wetzels heeft twee jaar lang 290 dementiepatiënten gevolgd in negen verpleeghuizen. Hij concludeert dat tenminste één van de symptomen bij 97 procent van hen gedurende een langere periode voorkomt. Een kwart heeft meerdere symptomen tegelijkertijd.

Behandeling

Zonder behandeling is dit complexe probleemgedrag een beproeving voor de omgeving, zoals medebewoners, zorgverleners en familie. En vaak ook voor de betrokkenen zelf. Het behandelen van probleemgedrag bij dementie blijkt niet eenvoudig. Noodgedwongen schrijven artsen in verpleeghuizen psychofarmaca voor. Tweederde van de verpleeghuisbewoners met dementie gebruikt deze medicijnen.

Langdurig gebruik

Eén op de acht verpleeghuisbewoners met dementie krijgt een antipsychoticum gedurende een periode van twee jaar of langer. Dit is zorgelijk, aldus Wetzels, omdat deze middelen vanwege de bijwerkingen niet langdurig gebruikt mogen worden. De reden voor het langdurige gebruik is dat probleemgedrag bij dementie hardnekkig en complex is. De arts moet blijven controleren of het middel nog noodzakelijk is. Wetzels constateert dat dit niet altijd gebeurt; hierin is dus nog verbetering mogelijk.

Bron: www.umcn.nl

In overleg met verschillende organisaties uit de sector zijn de volgende thema’s geselecteerd:

• omgaan met probleemgedrag
• handelingsgerichte diagnostiek
• medicatieveiligheid
• ouder wordende cliënten
• gezondheid
• seksualiteit en seksueel misbruik
• goed gebruik van het ondersteuningsplan
• LVG en verslaving
• zeggenschap
• ontwikkelingsgericht ondersteunen

Naast deze tien inhoudelijke thema’s wordt in dit programma ook gewerkt aan de versterking van de kennisinfrastructuur.

Leernetwerken

De eerste twee leernetwerken, omgaan met probleemgedrag en handelingsgerichte diagnostiek, zijn onlangs gestart. In september volgt een leernetwerk over medicatieveiligheid. De overige thema’s volgen daarna.

Betrokken partijen

Het verbeterprogramma wordt uitgevoerd door CBO/TNO, VGN, Vilans en verschillende andere partners. De inhoud van het programma wordt in nauwe samenwerking met de VGN specifiek voor de gehandicaptenzorg ontwikkeld. Het programma wordt gefinancierd door ZonMw. ZonMw heeft in totaal 3 miljoen euro voor dit programma in de sector beschikbaar gesteld.

Meer informatie

Kennisplein Gehandicaptensector

Probleemgedrag komt in de langdurende zorg veel voor. Voor de cliënt zelf, voor de omgeving en voor zorgverleners kan dat veel stress opleveren. Met de ‘Zorg zelf voor Beter–lesmodule stappenplan probleemgedrag’ van Vilans kunnen zorgorganisaties zelfstandig werken aan probleemgedrag bij cliënten. Vaak is het mogelijk om probleemgedrag met simpele oplossingen sterk te verminderen. Om alle mogelijkheden van de lesmodule goed te benutten, is het slim om mee te doen aan de workshop.

Twee bijeenkomsten

Tijdens de eerste bijeenkomst raakt u vertrouwd met alle onderdelen van de lesmodule. Op deze manier kunt u deze effectief inzetten en benut u alle mogelijkheden. Nadat u in uw organisatie aan de slag bent gegaan met het stappenplan kunt u op de tweede bijeenkomst ervaringen uitwisselen met collega’s uit andere organisaties en advies krijgen over zaken waar u mogelijk tegenaan bent gelopen.

Voor wie

Zorgprofessionals die in hun dagelijks werk een team ondersteunen bij probleemgedrag of inhoudelijk hierin expertise hebben opgebouwd.

Praktische informatie

• De workshop bestaat uit twee bijeenkomsten van een dagdeel en vindt plaats op 4 oktober en 1 november Utrecht. Deelname aan deze workshop (twee dagdelen) kost € 395,00 inclusief de lesmodule.
• De workshop wordt gegeven door Ruth Pel of Margje Mahler. Beiden zijn als senior medewerker werkzaam bij Vilans.
• Wilt u geen workshop volgen? Dan kunt u de ‘Zorg zelf voor Beter – lesmodule stappenplan probleemgedrag’ ook los bestellen voor € 140,00 (excl BTW) in de webwinkel van Vilans. De lesmodule is ontwikkeld door Vilans, Verenso, CCE en het NIP.
• Aanmelden voor de workshop ‘Multidisciplinair werken aan probleemgedrag’ van Vilans
• Nieuwsbericht 1 april 2011: Nu te koop: ‘Zorg zelf voor Beter–lesmodule stappenplan Probleemgedrag’

Stel: een verzorgende is een mannelijke, oudere cliënt aan het aankleden. Plotseling krijgt de man een woedeaanval en hij pakt de verzorgende bij de nek. Wat nu? Dat is de beginscène van de film, die onderdeel is van de ‘Zorg zelf voor Beter – lesmodule stappenplan probleemgedrag’. “Je kunt wel vertellen hoe het stappenplan werkt en dat het werkt. Maar als je het kunt laten zien, maakt het veel meer indruk”, aldus Ruth Pel.

Verbetertraject

De lesmodule is gemaakt op basis van de ervaringen uit het Verbetertraject Probleemgedrag, georganiseerd door Vilans, Verenso, CCE en het NIP in het kader van Zorg voor Beter. 29 instellingen hebben meegedaan aan dit traject en gewerkt volgens het stappenplan probleemgedrag. Het resultaat was dat het probleemgedrag van de betrokken bewoners bij alle deelnemers afnam, variërend van 25 tot 60 procent.

Routine krijgen

Elke organisatie die te maken heeft met een of meerdere cliënt(en) met probleemgedrag, kan direct aan de slag met het stappenplan. Alle disciplines die bij de cliënt betrokken zijn, werken daarbij samen. “De stappen zijn erop gericht het probleemgedrag van één cliënt te verminderen. Begin niet met het allermoeilijkste geval: je moet tenslotte leren werken met de methode. Daarna wordt het meer routine en kun je met elke cliënt het stappenplan volgen.”

Organisatie op orde

Voor een goede uitvoering van het stappenplan is het nuttig als de organisatie goed op orde is. “Het is wel handig als je bijvoorbeeld eerst kijkt naar de deskundigheid in je team. Of naar de visie van de organisatie. Als de Raad van Bestuur vindt dat je niet met familie moet praten over probleemgedrag, wordt het lastig om het stappenplan uit te voeren.” Maar ook de praktische randvoorwaarden in de organisatie kunnen van invloed zijn op het succes. “Is er bijvoorbeeld een alarmsysteem? Hoe ziet de huiskamer eruit? Ook tijdens de uitvoering van het stappenplan kun je nog op zaken stuiten die je kunt verbeteren. Primair is het plan echter gericht op de vraag hoe je als team omgaat met de cliënt.”

Eenduidig optrekken

In gesprekken met zorgmedewerkers over probleemgedrag viel het Pel op dat hun belangrijkste doel niet was om het probleemgedrag te verminderen. “Veel mensen noemen dat ‘part of the job’”, vertelt Pel. “Veel belangrijker vonden ze het om te leren hoe je deskundig moet omgaan met probleemgedrag, op een manier die goed is voor de cliënt én de medewerkers. Het is belangrijk om als team eenduidig op te treden en één lijn te trekken. Ook is het nuttig om van elkaars ervaring gebruik te maken en van elkaar te leren. Daarin voorziet het stappenplan.”

Verschillende aanpak

Het pakket bevat weinig inhoudelijke voorstellen voor interventies. “Er zijn zoveel verschillende soorten probleemgedrag: de aanpak die voor de een werkt, kan voor de ander de verkeerde zijn”, verklaart Pel. “Probeer eens met een frisse blik te kijken naar de cliënt. Kijk ook niet alleen naar het probleem zelf, maar naar de hele omgeving. Het stappenplan helpt om te kijken naar alle facetten van probleemgedrag.” De cliënt heeft in alle stappen een belangrijke rol. “Het is belangrijk de cliënt en familie erbij te betrekken. Het is vaak een opluchting voor de familie als je het bespreekbaar maakt, hoewel het voor hen ook confronterend is.”

Hoe de film eindigt….

In de film bespreekt de verzorgende die is aangevallen het voorval met haar teamleider. Vervolgens gaan ze met het hele team om tafel. Samen met de echtgenote besluiten ze de man te observeren met een geeltjesmeting. Hieruit blijkt dat de man acht woede-uitbarstingen heeft in twee weken. Dan volgen vragen als: gebeurt het als hij moe is? Of als hij veel prikkels heeft gehad? Zo maken alle betrokkenen samen een soort ‘spin’ van invloeden op het gedrag. Ze besluiten het aantal prikkels te verminderen en meer structuur te bieden. Bij de evaluatie blijkt dat de man veel minder agressie vertoont. Een mooi voorbeeld van een succesvolle aanpak van probleemgedrag.

Meer informatie

• De ‘Zorg zelf voor Beter – lesmodule stappenplan probleemgedrag’ bevat vier lessen, een memorystick met presentaties en de film op dvd.
• Het pakket is speciaal ontwikkeld voor de VVT en de gehandicaptenzorg, maar ook de thuiszorg kan er gebruik van maken.
• De module is ontwikkeld door Vilans, Verenso, CCE en het NIP en is los verkrijgbaar voor € 140,00 excl. BTW via www.vilans.nl/webwinkel.
• Om de lesmodule effectief in te zetten en alle mogelijkheden ervan te benutten, kunt u ook een workshop volgen.

Probleemgedrag komt in de langdurende zorg veel voor. Claimend gedrag, agressie, onrust en roepen kan allemaal als probleem ervaren worden. Voor de cliënt zelf, voor de omgeving en voor zorgverleners kan dat veel stress opleveren. Om hier beter mee om te gaan, hebben de afgelopen jaren 29 instellingen meegedaan aan het Verbetertraject Probleemgedrag. Dit werd georganiseerd door Vilans, Verenso, CCE en het NIP in het kader van Zorg voor Beter.

Stappenplan probleemgedrag

De ‘Zorg zelf voor Beter – lesmodule stappenplan probleemgedrag ’ is gemaakt op basis van de ervaringen uit het verbetertraject. Deelnemers aan dit traject werkten volgens het Stappenplan probleemgedrag. Het resultaat was dat het probleemgedrag van de betrokken bewoners bij alle deelnemers afnam, variërend van 25 tot 60 procent.

Simpele veranderingen

Vaak pasten de deelnemers simpele veranderingen toe, die meestal niet met de bewoner, maar met de omgeving te maken hadden. Verzorgers voelden zich met dit stappenplan bekwamer en beter toegerust om met onhandelbare cliënten om te gaan. Tenslotte was het heikele onderwerp binnen het team niet langer taboe.

De lesmodule

De ‘Zorg zelf voor Beter – lesmodule stappenplan probleemgedrag’ bestaat uit een ordner met de lesmodule, een dvd en een usb stick. De lesmodule bevat een theoretische achtergrond over het stappenplan en een lesmodule van vier sessies waarin het gehele stappenplan wordt doorlopen. In de bijbehorende film is te zien hoe een team in de praktijk werkt met het Stappenplan probleemgedrag.

Workshop

Om de lesmodule effectief in te zetten en alle mogelijkheden ervan te benutten, kunt u een workshop volgen. De workshop bestaat uit twee bijeenkomsten van een dagdeel en vindt plaats op 24 mei en 21 juni in de regio Utrecht. Na de eerste bijeenkomst gaat u in uw organisatie aan de slag met het stappenplan. Op de tweede bijeenkomst kunt u uw ervaringen uitwisselen met collega’s uit andere organisaties. Bij de prijs van de workshop is de ‘Zorg zelf voor Beter – lesmodule stappenplan Probleemgedrag’ inbegrepen.

Meer informatie

• Aanmelden voor de workshop kan via training@vilans.nl
• Het ‘Zorg zelf voor Beter – pakket Probleemgedrag’ is ontwikkeld door Vilans, Verenso, CCE en het NIP en is los verkrijgbaar voor € 140,00 excl. BTW via www.vilans.nl/webwinkel.

Angst, depressie, psychoses en gedragsstoornissen. Wat weten we er eigenlijk van? In Nederland krijgt ruim veertig procent van de mensen ooit een psychische ziekte of psychische problemen. Ze hebben een grote negatieve invloed op de kwaliteit van leven. GeestKracht is een groot en ambitieus programma dat kennis wilde genereren en toepassen op het gebied van angst- en stemmingsstoornissen, psychosen en gedragsstoornissen.

Toen en nu

Met vereende krachten hebben organisaties gewerkt aan infrastructuur, kennis en implementatie op dit gebied. Wat hebben deze inspanningen opgeleverd? Waar stonden we eerst, waar staan we nu en wat zijn de aanknopingspunten voor de toekomst?

Wanneer

Donderdag 24 maart van 12.00 tot 17.00 uur

Locatie

Regardz Event Center Nieuwe Buitensociëteit te Zwolle

Kosten

Deelname aan de GeestKrachtdag is gratis

Meer informatie en aanmelden

www.zonmw.nl

Maatregelen als de onrustband, verpleegdeken, of een tafelblad over de stoel beletten cliënten om zelf op te staan uit bed of stoel. Niet alleen in de vvt en gehandicaptenzorg, maar ook in de langdurende ggz worden deze maatregelen veelvuldig genomen. De negatieve gevolgen van fysieke vrijheidsbeperking zijn onder andere angst, depressie, onrust, incontinentie en decubitus.

Werken aan afbouwen

Voldoende redenen om deze maatregelen zo min mogelijk toe te passen. Organisaties in de ouderenzorg en gehandicaptenzorg werken inmiddels hard aan het afbouwen van fysieke vrijheidsbeperkende maatregelen. Door deel te nemen aan dit verbetertraject kunnen ook organisaties in de ggz nu leren hoe zij deze maatregelen succesvol kunnen afbouwen.

Tijdens twee rondes van het Verbetertraject Probleemgedrag hebben twintig teams geleerd om met een stappenplan aan probleemgedrag te werken. “Maar wat gebeurt er daarna?”, vroeg Blijham zich af. “Hoe stevig zijn de veranderingen verankerd op de pilotafdeling? En zijn de veranderingen ook doorgevoerd naar de rest van de organisatie? Om dit te onderzoeken hebben we voor vijf instellingen een vervolgtraject georganiseerd om te kijken wat zij nodig hebben om de verbeteringen vast te houden en te verspreiden.”

Uitkomsten inventariseren

Het projectteam met medewerkers van Vilans, Sting en Verenso ging bij de vijf instellingen langs om de behoeften te peilen. Sting ging met de verzorgenden en verpleegkundigen praten om te horen hoe zij zorg verlenen aan cliënten met probleemgedrag. Vilans interviewde de managers en Verenso de specialisten ouderengeneeskunde en psychologen. De inventarisatie van de uitkomsten heeft het projectteam vervolgens met alle disciplines samen besproken.

Een goede aanjager

De algemene conclusie was dat deelname aan een verbetertraject geen garantie is voor verdere implementatie in de organisatie. “Het is een goed begin, maar het is moeilijk om verbeteringen te verspreiden binnen de rest van de organisatie.”, aldus Blijham. “Op de pilotafdeling blijven de meeste teams wel met het stappenplan werken. Maar daarvoor zijn wel stabiliteit en een goede manager noodzakelijk. Als een reorganisatie plaatsvindt, verwatert het snel. Ook als de manager weggaat, vinden medewerkers het lastig om de verbeteringen vast te houden. Een goede aanjager is heel belangrijk, of dat nu een leidinggevende is of een arts.”

Multidisciplinaire samenwerking

Een andere belangrijke conclusie uit het project is dat het contact tussen de verschillende disciplines moeizaam verloopt. Gemaakte afspraken zijn bijvoorbeeld vaak niet duidelijk. “Terwijl het juist bij probleemgedrag belangrijk is dat de verschillende disciplines samenwerken”, vertelt Blijham. Ze vond het dan ook opvallend dat de medewerkers het terugkoppelingsgesprek door Vilans, Sting en Verenso over de uitkomsten al als een echte ondersteuning beschouwden. “Wij dachten dat dat een tussenstap zou zijn en dat het vooral zou bijdragen aan bijvoorbeeld een nieuw, duidelijker stappenplan. Maar juist dat gesprek tussen de disciplines bleek nog zo nodig om samen een visie te formuleren en uit te dragen.”

Nu zelf doen

De taak van het vervolgtraject was om probleemgedrag weer onder de aandacht te brengen in de instellingen. “De groep moest weer nadenken en bepalen waar ze staan en wat er nog nodig is. Maar wij gaan nu weer weg en nu moeten ze het echt zelf doen. Dat blijft lastig, maar we kunnen het niet van ze overnemen.” Met de uitkomsten van het project heeft Vilans een Toolkit Probleemgedrag ontwikkeld, met praktische instrumenten voor organisaties die willen werken aan probleemgedrag. “We kunnen alleen maar hopen dat de producten hen helpen om de verbeteringen door te zetten.”

Toolkit Probleemgedrag

Een belangrijk product in de Toolkit Probleemgedrag is een draaiboek voor een multidisciplinaire workshop. Daarnaast heeft Vilans een workshop ontwikkeld speciaal voor woonbegeleiders en verpleegkundigen. Ook kunnen organisaties een scaninstrument inzetten om de behoeften op een afdeling te peilen. Tot slot heeft het project een inspiratieboekje voor managers en een handwijzer voor verzorgenden en verpleegkundigen opgeleverd. De workshops en scans kunnen de instellingen zelf organiseren. “Maar als organisaties hierbij onze hulp willen inzetten, stellen wij tegen betaling graag onze expertise en kennis beschikbaar.”

Doe-het-zelf-pakket

De Toolkit is ontwikkeld voor organisaties die al aan het Verbetertraject Probleemgedrag hebben meegedaan en het een vervolg willen geven. Organisaties die zelf aan de slag willen gaan, kunnen gebruikmaken van het Doe-het-zelf-pakket Probleemgedrag, dat eind 2010 beschikbaar komt.

Hulp nodig bij de producten?

Interesse in ondersteuning van Vilans bij het werken aan probleemgedrag? Neem dan contact op met Nienke Blijham [mailto: n.blijham@vilans.nl] voor een vrijblijvend gesprek.

Drie of vier Trimbossers die een dag naar uw organisatie komen om u te helpen met een probleem of knelpunt op het gebied van de geestelijke gezondheid.. Dit is in het kader van de ‘Trimbos deelt kennis’ dag mogelijk! Die dag gaan medewerkers van het Trimbos-instituut in groepjes van ongeveer drie personen het land in. Op zoveel mogelijk verschillende plaatsen – van GGz- en zorginstellingen, verpleeg- en verzorgingshuizen, gemeenten, bedrijven, zorgverzekeraars, scholen, woningcorporaties, justitiële instellingen tot werkgevers- en werknemersorganisaties – willen de Trimbos-medewerkers graag hun kennis delen over vraagstukken op het gebied van de geestelijke gezondheid.

Meedoen?

Heeft u in uw organisatie een probleem of vraag waarover u graag advies krijgt, leg die dan aan Trimbos voor. Het Trimbos instituut neemt vervolgens telefonisch contact op om uw vraag helder te krijgen, en om te kijken of deze geschikt is voor een kort cyclische aanpak. Dit advies is geheel gratis.

Dertig organisaties uit de ouderenzorg en verstandelijk gehandicaptenzorg hebben het afgelopen jaar deelgenomen aan het verbetertraject. Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg, voerde het verbetertraject uit in samenwerking met Verenso, het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) en het Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP).

Dieper liggende oorzaak

Uit het verbetertraject kwam naar voren dat probleemgedrag regelmatig een dieper liggende oorzaak heeft, zoals verdriet, stress of angst. De deelnemende organisaties werkten aan verschillende aspecten van de zorg of de omgeving van de cliënt om te zorgen dat het probleemgedrag verminderde. Door het geven van aandacht aan een gestructureerde en activerende dagindeling bijvoorbeeld, het aangenaam inrichten van gezamenlijke ruimtes en door mensen vaker hun gang te laten gaan zonder direct ingrijpen.

Stappenplan Probleemgedrag

De organisaties werken met het Stappenplan Probleemgedrag. Het stappenplan bevat de volgende stappen:
1- Voorbereiding
2- Probleemsituatie in kaart brengen
3- Het probleemgedrag multidisciplinair benaderen
4- Het gedrag begrijpen
5- Doel van de interventie bepalen
6- Bedenken wat er gedaan gaat worden
7- De gemaakte afspraken uitvoeren
8- De resultaten evalueren
9- Conclusies trekken

Ruth Pel, projectleider bij Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg, geeft aan: “Goed omgaan met probleemgedrag is vaak lastig. Het Stappenplan Probleemgedrag helpt zorgorganisaties om de herkomst van het probleemgedrag te achterhalen en er de juiste oplossing voor te vinden.”

Aandacht doet wonderen

In het verpleeghuis ZINN, locatie Coendershof in Groningen kwam het stappenplan als geroepen. Een van de bewoners wilde niet meer gewassen worden. “Kwam een verzorgende te dichtbij, dan begon meneer te slaan en te schreeuwen. Met als gevolg dat hij weken lang niet gewassen werd”, vertelt Gerdien Wolting, projectleider bij Coendershof. Na het doorlopen van het stappenplan, bleken aandacht en een rustige, persoonlijke benadering de oplossing. “Iedere verzorgende kan meneer nu wassen zonder problemen. Dat levert minder stress op bij de bewoner en bij de verzorgende”, aldus het verbeterteam.

Doe-het-zelf pakket

Vanuit de ervaringen van het verbetertraject wordt een doe-het-zelfpakket ontwikkeld waarmee organisaties het stappenplan leren toe te passen in de eigen zorginstelling. Het meten van probleemgedrag levert enerzijds inzicht in hoe vaak moeilijk gedrag daadwerkelijk voorkomt, maar maakt zorgprofessionals ook bewuster van de eigen manier van werken en de eigen normen. Het ‘doe-het-zelfpakket Probleemgedrag’ is eind 2010 beschikbaar en wordt via de website van Vilans (www.vilans.nl) beschikbaar gesteld.