Aanleiding voor de werkplaats is het onderzoek ‘Preventie seksueel misbruik in de gehandicaptenzorg’ dat de RutgersNissoGroep (RNG) sinds medio 2009 uitvoert in opdracht van het ministerie van VWS. Doel van het onderzoek is om meer zicht te krijgen op omvang en preventie van seksueel misbruik onder mensen met een lichamelijke, zintuiglijke of verstandelijke beperking. Centraal staan de volgende vragen:

• Hoe vaak komt seksueel misbruik voor bij mensen met een beperking?
• Wat zijn risicofactoren?
• Hoe kan seksueel misbruik het beste voorkomen en aangepakt worden?

Ook ‘gewone’ seksualiteit

De VGN hecht veel waarde aan dit nieuwe onderzoek. Preventie van seksueel misbruik is belangrijk voor elke zorgaanbieder, daarvoor hebben zij toegankelijke en laagdrempelige hulpmiddelen en inzichten nodig. Aandacht voor (signalen van) seksueel misbruik is belangrijk, maar de mooie kanten van seksualiteit en de seksuele ontwikkeling van mensen met een beperking mogen daarnaast niet worden vergeten. Bovendien is het bespreekbaar maken van de ‘gewone’ seksualiteit een van de noodzakelijke voorwaarden om seksueel misbruik te voorkomen. In de zorgpraktijk is echter veel handelingsverlegenheid op dit terrein.

Handreiking

De VGN wil met de handreiking aandacht vragen voor het onderwerp en handvatten bieden aan zorgorganisaties. De handreiking moet een praktisch product worden, gebaseerd op (beste) ervaringen in de praktijk. Hij zal uit twee delen bestaan:
1. Het bespreekbaar maken van seksualiteit met begeleiders en cliënten. Bijvoorbeeld door een beschrijving van inspirerende good practices die op een positieve manier aandacht geven aan seksualiteit.
2. Aandacht voor adequaat omgaan met vermoedens van seksueel misbruik. Bijvoorbeeld in de vorm van een algemeen aanvaarde signaleringslijst en een helder protocol hoe te handelen bij (vermoedens van) seksueel misbruik.

Kennisplein en werkplaats

Het Kennisplein Gehandicaptensector is sinds vorig jaar een vind- en ontmoetingsplaats voor mensen in de gehandicaptensector. Het Kennisplein is toegankelijk voor iedereen die kennis wil delen. De Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) heeft het Kennisplein gevraagd een werkplaats uit te voeren over seksualiteit en preventie van seksueel misbruik. Hierin werken gedurende een half jaar tot een jaar meerdere instellingen samen aan dit onderwerp, met de handreiking als uiteindelijk resultaat.

Vakbond NU’91 noemt in reactie op de klacht het verlenen van seksuele diensten door verpleegkundigen en verzorgenden ‘te gek voor woorden’. Uit de discussie op Nursing blijkt echter dat de meningen hierover zijn verdeeld. De ene verzorgende noemt het ‘een zorgtaak, niet meer en niet minder’. Een volgende vindt dat ‘een cliënt zich vrij moet voelen om alles te kunnen vragen. Maar dat betekent niet dat je er ook mee in moet stemmen.’ Veel anderen vinden echter de vraag alleen al ‘intimiderend’ of ‘schokkend’.

Omgaan met seksualiteit cliënten

Omgaan met de seksualiteitsbeleving van cliënten is vaak een heikel punt. Om het onderwerp voor hun medewerkers beter bespreekbaar te maken, kunnen kwaliteitsmedewerkers, beleidsmedewerkers, gedragsdeskundigen en managers daarom deelnemen aan een training Preventie Seksueel Misbruik. De training komt voort uit het Verbetertraject Preventie Seksueel Misbruik. Dat heeft inmiddels diverse instrumenten, ervaringen en inzichten opgeleverd voor het werken aan seksualiteit en preventie van misbruik.

Inhoud training

De twee trainingen vinden plaats op 20 mei en 10 juni en worden georganiseerd door Vilans in samenwerking met MOVISIE en Rutgers Nisso Groep. Resultaatgericht werken aan seksualiteit en preventie van misbruik staan centraal op de trainingsdagen. Deelnemers leren hoe ze dat kunnen doen en welke rol daarbij is weggelegd voor begeleiders en cliënten. Verder leren ze kleinschalig verbeteren en wordt uitleg gegeven over instrumenten die zijn gebruikt tijdens het verbetertraject. Dit gebeurt op een interactieve manier en met veel aandacht voor de eigen organisatie. Ook uitwisseling met andere organisaties is onderdeel van de training.

Meer informatie

• Meer informatie en aanmelden: Zorg voor Beter Academie of download de flyer (pdf, 125.07KB).
• Discussie ‘Ophef over seksuele handelingen in de thuiszorg’: www.nursing.nl

De trainingsdagen zijn bedoeld voor kwaliteitsmedewerkers, beleidsmedewerkers, gedragsdeskundigen en managers die ervoor willen zorgen dat medewerkers in het dagelijks contact cliënten kunnen begeleiden bij een positieve seksualiteitsontwikkeling. De twee trainingen vinden plaats op 20 mei en 10 juni en worden georganiseerd door Vilans in samenwerking met MOVISIE en Rutgers Nisso Groep.

Interactief en resultaatgericht

Resultaatgericht werken aan seksualiteit en preventie van misbruik staan centraal op de trainingsdagen. Deelnemers leren hoe ze dat kunnen doen en welke rol daarbij is weggelegd voor begeleiders en cliënten. Verder leren ze kleinschalig verbeteren en wordt uitleg gegeven over instrumenten die zijn gebruikt tijdens het verbetertraject. Dit gebeurt op een interactieve manier en met veel aandacht voor de eigen organisatie. Ook uitwisseling met andere organisaties is onderdeel van de training.

Meer informatie

De trainingen worden gegeven op donderdag 20 mei en 10 juni. Bekijk voor meer informatie en aanmelden het aanbod in de Zorg voor Beter Academie of download de flyer (pdf, 125.07KB).

Lees hier de eerste weblog van Jeroen Hindriks over zijn deelname aan het verbetertraject Preventie Seksueel Misbruik

Tijdens dit verbetertraject werkten 27 instellingen, het merendeel in de verstandelijk gehandicaptensector, aan het voorkomen van seksuele intimidatie of seksueel misbruik tussen hulpverlener en cliënten, tussen cliënten onderling en door derden.

Slachtoffers kunnen dader worden

Seksueel misbruik van cliënten in de langdurende zorg komt veel voor. Cliënten die hiermee te maken hebben gehad, lopen een verhoogd risico om vaker slachtoffer te worden, maar soms ook om zelf dader te worden. De pilotafdelingen van de instellingen die aan het Zorg voor Beter Verbetertraject Preventie seksueel misbruik deelnamen, hebben gedurende een jaar gewerkt aan onder andere de competenties van de medewerkers. Bovendien is er structurele aandacht gerealiseerd voor dit onderwerp bij het management. Hierdoor kan seksueel misbruik sneller gesignaleerd worden en wordt er adequater gereageerd.

Grotere bewustwording

Aan het begin van het verbetertraject bleek dat cliënten zich onveiliger voelden dan medewerkers in de gaten hadden. Ook was het aantal officiële meldingen van misbruik vaak lager dan de ervaringen van cliënten. Bepaalde plekken in en om de woning, maar ook het gedrag van medecliënten en medewerkers leverden regelmatig gevoelens van onveiligheid op. Daarnaast bleek in veel organisaties de sturing ten aanzien van preventie van seksueel misbruik minimaal. Veel cliënten waren daardoor afhankelijk van de inzet of interesse van individuele medewerkers om misbruik te voorkomen.

Sturing management van groot belang

De belangrijkste vooruitgang is geboekt omdat het management op het thema preventie seksueel misbruik gericht is gaan sturen. Preventie van seksueel misbruik komt een keer per maand aan de orde in het teamoverleg en in het functionerings- en beoordelingsgesprek van medewerkers. Ook is het een vast onderdeel van elk zorgplan van individuele cliënten. In jaarverslagen wordt het aantal meldingen van seksueel misbruik en een analyse daarvan opgenomen. Op basis van deze gegevens kunnen plannen worden gemaakt om verbeteringen te realiseren.

Voor het verbetertraject Preventie Seksueel Misbruik is het KinderDienstenCentrum (KDC) De Kring de pilotafdeling van Cordaan. Deze afdeling richt zich op kinderen tussen de 8 en 18 jaar met een ernstige en matige verstandelijke beperking. Omdat seksualiteit een vast onderdeel moet worden van het beleid binnen De Kring, komt het onderwerp tegenwoordig ter sprake tijdens gesprekken met ouders. “We geven vooraf aan dat het onderwerp seksualiteit aan de orde zal komen en laten de ouders de keus wie het gesprek zal voeren”, aldus Van Bilderbeek.

Ook allochtonen positief

Seksualiteit bleek tot verrassing van de medewerkers van De Kring een onderwerp waarover heel goed te praten valt. Tachtig procent van de cliënten van De Kring is van allochtone afkomst en ook deze doelgroep stond open voor het gesprek. “Ouders waren juist blij dat wij seksualiteit bespreekbaar maakten. Ze hadden er vaak zelf nog niet bij stilgestaan. Het onderwerp had vooral een drempel voor ons als groepsleiding.”

Professionals in de ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorg, gehandicaptenzorg en preventieve gezondheidszorg werken binnen het programma Zorg voor Beter op basis van goede praktijkvoorbeelden aan meetbare verbeteringen van de patiëntveiligheid, zeggenschap en logistiek.

Uitbreiding bestaande programma

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) kiest ervoor het bestaande programma Zorg voor beter uit te breiden voor de langdurige geestelijke gezondheidszorg (care). Het nieuwe Landelijk Actieprogramma Kwaliteit Geestelijke Gezondheidszorg en Verslavingszorg (LAK GGZ/Verslavingszorg) is gericht op verbeteringen in de kortdurende geestelijke gezondheidszorg (cure).

Ervaringen delen

Instellingen in de langdurige geestelijke gezondheidszorg kunnen vanaf half oktober deelnemen aan bestaande en succesvolle verbeterprogramma’s van het programma Zorg voor Beter. De ggz kan op deze manier leren van processen die al goed lopen in de ouderen- en gehandicaptenzorg. Omgekeerd geldt ook dat de ouderen- en gehandicaptenzorg kunnen profiteren van de huidige goedlopende zorgprocessen in de ggz.

Thema’s voor de langdurige ggz

De volgende onderdelen staan binnen Zorg voor Beter gepland.

Openstellen van bestaande verbetertrajecten voor de langdurige ggz

• decubitus
• vallen
• eten en drinken
• medicatieveiligheid
• omgaan met probleemgedrag
• preventie seksueel misbruik
• zeggenschap

Hierbij wordt steeds bepaald of de ggz-instelling deelneemt aan verbeterrondes waaraan ook ouderen- en gehandicapteninstellingen deelnemen of dat er een eigen verbeterronde voor uitsluitend ggz-instellingen wordt georganiseerd.

Nieuwe thema’s benoemd voor de langdurige ggz

In overleg met beroeps- en cliëntorganisaties, een aantal zorginstellingen, de brancheorganisatie GGZ Nederland en het Trimbos instituut zijn voor de geestelijke gezondheidszorg vier onderwerpen geselecteerd die de kwaliteit van de zorg in de ggz kunnen verbeteren:

• eenzaamheid
• langdurig gesloten zorg
• bemoeizorg (gericht op mensen in psychische en sociale nood)
• patiënten met zowel een psychische als somatische diagnose

Voor deze thema’s zoeken we goede praktijkvoorbeelden waarvan de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie, ZonMw onderzoekt of ze geschikt zijn voor het opzetten van nieuwe verbetertrajecten.

Proeftuinen arbeidsproductiviteit

Ten slotte zoeken we instellingen in de langdurige gezondheidszorg die als ‘proeftuin’ willen meedoen aan het programma ‘Invoeren van innovaties’. Deze instellingen berekenen met bestaande meetinstrumenten de huidige arbeidsproductiviteit. Daarna kijken ze in welke mate verbeteringen in het zorgproces de arbeidsproductiviteit verhogen. Kernvraag hierbij is: ‘Wat wil je doen om zonder extra personeel in de toekomst kwalitatief goede zorg te (blijven) leveren aan 10% extra cliënten?’
Van de gekozen verbeteringen wordt vervolgens op een rij gezet wat de kosten voor invoering zijn, hoe het invoeringsproces eruit ziet en hoe groot de verwachte opbrengsten zijn. Dit gebeurt samen met vertegenwoordigers van de ‘proeftuininstellingen’, het betrokken zorgkantoor en een cliëntvertegenwoordiger.

Op maat werken aan de kwaliteit van de zorg!

Deze uitbreiding van Zorg voor Beter biedt ggz-instellingen veel mogelijkheden tot verbetering van de kwaliteit van de zorg en het uitwisselen van ervaringen met andere zorginstellingen. Het programma is breed genoeg om alleen deel te nemen aan díe onderdelen die passen bij elke afzonderlijke ggz-organisatie. Ook kunnen projectleiders van (ggz-)verbeterrondes deelnemen aan bijeenkomsten met andere projectleiders en ondersteunende activiteiten zoals trainingen en expertmeetings. Hierdoor kan elke organisatie in zijn eigen tempo de kwaliteit van zorg verbeteren.

Thema’s voor de kortdurende ggz en verslavingszorg

Het nieuwe Landelijk Actieprogramma Kwaliteit Geestelijke Gezondheidszorg en Verslavingszorg (LAK GGZ/VZ) richt zich op het curatieve deel van de zorg. Binnen dit programma kunnen instellingen werken aan de invoering van multidisciplinaire evidence based richtlijnen voor de behandeling van angststoornissen, schizofrenie of dubbele diagnose (psychische problematiek en verslaving). Daarnaast biedt het programma verbetertrajecten voor patiëntveiligheid en patiëntenlogistiek. Neemt u deel aan één van deze verbetertrajecten, dan is ondersteuning bij het verankeren van de nieuwe werkwijze in uw organisatie mogelijk. LAK GGZ/VZ start nog dit najaar.

Dit is een van de opmerkingen van een deelnemer die meedoet aan het verbetertraject Preventie seksueel misbruik. Vijftien organisaties kwamen op 29 juni voor het eerst bij elkaar. Zij doen allemaal een jaar lang mee met het verbetertraject Preventie seksueel misbruik. In dit verbetertraject gaan organisaties aan de slag om meetbare resultaten te bereiken op het gebied van preventie van seksueel misbruik.

De verschillen tussen de deelnemende organisaties zijn groot. Van Organisaties met vijftig cliënten tot organisaties met duizenden cliënten. Er zijn organisaties die al heel veel doen aan preventie van seksueel misbruik en er zijn er die nog weinig gedaan hebben. Alle organisaties hebben wel een belangrijke gemeenschappelijke vraag, namelijk hoe ze ervoor kunnen zorgen dat medewerkers in de dagelijkse omgang met Cliënten werken aan ondersteuning bij seksualiteit en preventie van misbruik. Er is vaak al veel ontwikkeld, medewerkers volgen vaak trainingen, maar het blijft lastig om de vertaalslag naar de werkvloer te realiseren. Terwijl dat in volgens experts juist zo belangrijk is!

Met enkele instellingen volgen nog gesprekken om te inventariseren of de verwachtingen over en voorwaarden voor deelname aansluiten bij de criteria hiervoor. Organisaties die ook willen werken aan de verbetering van preventie van seksueel misbruik kunnen zich aanmelden voor de tweede ronde, die in september start.