Bestaande kennis verbinden aan de praktijk: daar draait het om in het nieuwe Verbeterprogramma Gehandicaptenzorg. In dit programma organiseren CBO/TNO, Vilans en verschillende andere partners leernetwerken, werkplaatsen, bijeenkomsten en andere activiteiten rond 8 inhoudelijke thema’s. De inhoud van het programma wordt in samenwerking met de VGN ontwikkeld. Het programma is onderdeel van Zorg voor Beter en wordt gefinancierd door ZonMw.

Meedoen aan leernetwerken

De eerste twee leernetwerken zijn inmiddels gestart. Thema’s: omgaan met probleemgedrag en handelingsgerichte diagnostiek. Andere leernetwerken die binnenkort starten:

• medicatieveiligheid op 26 januari 2012
• seksualiteit en seksueel misbruik op 15 maart 2012
• ondersteuningsplannen op 10 april 2012

Meer informatie

• Verbeterprogramma Gehandicaptenzorg
• Opgeven voor een leernetwerk

Het doel van het Verbeterprogramma Gehandicaptenzorg is om de zorg en ondersteuning aan cliënten te verbeteren door het verbinden van bestaande kennis aan de praktijk. In overleg met verschillende organisaties in de sector zijn tien thema’s geselecteerd:

• Handelingsgerichte diagnostiek
• Probleemgedrag
• Medicatieveiligheid
• Seksualiteit en preventie seksueel misbruik
• Ondersteuningsplannen
• Ouder wordende cliënten
• Gezondheid
• LVG en verslaving
• Zeggenschap
• Ontwikkelingsgericht ondersteunen

Leernetwerken

De eerste twee leernetwerken rond de thema’s Handelingsgerichte diagnostiek en Probleemgedrag zijn al gestart. In november beginnen de leernetwerken Medicatieveiligheid, Ondersteuningsplannen en Seksualiteit en preventie seksueel misbruik.

Informatiemiddag

Wilt u meer informatie over de opzet en inhoud van de leernetwerken? Op donderdag 10 november 2011 is er een informatiemiddag over de leernetwerken Medicatieveiligheid, Ondersteuningsplannen en Seksualiteit en preventie seksueel misbruik in Grand Café Morgen, Grebbebergweg 5a in Utrecht. U kunt zich aanmelden voor de informatiebijeenkomst bij Judith Oosterom, via j.oosterom@vilans.nl of 030-78 92 338.

Over het verbeterprogramma

Het Verbeterprogramma Gehandicaptenzorg is onderdeel van Zorg voor Beter en wordt mogelijk gemaakt door ZonMw. In dit programma organiseren CBO/TNO, Vilans en verschillende andere partners leernetwerken, werkplaatsen, bijeenkomsten en andere activiteiten rond tien inhoudelijke thema’s. De inhoud van het programma wordt in samenwerking met de VGN ontwikkeld.

Bron: www.vgn.nl

De leergang is bestemd voor gedragswetenschappers in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Tijdens de leergang leren de deelnemers in een vroeg stadium de veelal indirecte signalen van seksueel misbruik op te vangen en te vertalen in een adequaat diagnostisch traject en handelingsplan. Vilans verwacht een actieve inbreng van de deelnemers en de bereidheid om het eigen handelen te reflecteren. In rollenspelen verleggen deelnemers hun eigen grenzen bij het bespreken van deze voor velen moeilijke problematiek.

Deskundige begeleiding

De leergang wordt gegeven door Aafke Scharloo, orthopedagoog en klinisch psycholoog. Zij is gespecialiseerd op het gebied van mensen met een verstandelijke beperking en (seksuele) mishandeling en maakt deel uit van de pool van verhoorders van de KLPD, die in opdracht van politiekorpsen mensen met een verstandelijke beperking horen over zedenzaken.

Data

De leergang Diagnostiek vindt plaats op 21 september, 5 oktober, 19 oktober, 16 november en 30 november 2011 van 9.30 – 16.30 uur in Utrecht . Na afloop van de leergang heeft u de optie om gebruik te maken van intervisie door de trainer. Meer informatie daarover ontvangt u tijdens de leergang. De kosten zijn € 1530,- inclusief koffie/thee, lunch en deelnemersmateriaal.

In overleg met verschillende organisaties uit de sector zijn de volgende thema’s geselecteerd:

• omgaan met probleemgedrag
• handelingsgerichte diagnostiek
• medicatieveiligheid
• ouder wordende cliënten
• gezondheid
• seksualiteit en seksueel misbruik
• goed gebruik van het ondersteuningsplan
• LVG en verslaving
• zeggenschap
• ontwikkelingsgericht ondersteunen

Naast deze tien inhoudelijke thema’s wordt in dit programma ook gewerkt aan de versterking van de kennisinfrastructuur.

Leernetwerken

De eerste twee leernetwerken, omgaan met probleemgedrag en handelingsgerichte diagnostiek, zijn onlangs gestart. In september volgt een leernetwerk over medicatieveiligheid. De overige thema’s volgen daarna.

Betrokken partijen

Het verbeterprogramma wordt uitgevoerd door CBO/TNO, VGN, Vilans en verschillende andere partners. De inhoud van het programma wordt in nauwe samenwerking met de VGN specifiek voor de gehandicaptenzorg ontwikkeld. Het programma wordt gefinancierd door ZonMw. ZonMw heeft in totaal 3 miljoen euro voor dit programma in de sector beschikbaar gesteld.

Meer informatie

Kennisplein Gehandicaptensector

De informatie in de handreiking is in de eerste plaats bedoeld voor managers omdat zij een sleutelrol vervullen bij de totstandkoming, implementatie en het levend houden van het seksualiteitsbeleid in zorginstellingen. Daarnaast is de handreiking bedoeld voor anderen die een bijdrage willen en kunnen leveren, zoals aandachtsfunctionarissen seksualiteit.

Omkeerboek

De handreiking bestaat uit twee delen en heeft de vorm van een omkeerboek. Het ene deel geeft een uitwerking van visie, beleid, implementatie en verankering van beleid op het gebied van de ontwikkeling van gezonde seksualiteit en het voorkomen van seksueel misbruik. Het andere deel, met de titel Sturen op aanpak van seksueel misbruik, geeft informatie over en handvatten voor het handelen bij (een vermoeden van) seksueel misbruik.

Aanleiding voor de werkplaats is het onderzoek ‘Preventie seksueel misbruik in de gehandicaptenzorg’ dat de RutgersNissoGroep (RNG) sinds medio 2009 uitvoert in opdracht van het ministerie van VWS. Doel van het onderzoek is om meer zicht te krijgen op omvang en preventie van seksueel misbruik onder mensen met een lichamelijke, zintuiglijke of verstandelijke beperking. Centraal staan de volgende vragen:

• Hoe vaak komt seksueel misbruik voor bij mensen met een beperking?
• Wat zijn risicofactoren?
• Hoe kan seksueel misbruik het beste voorkomen en aangepakt worden?

Ook ‘gewone’ seksualiteit

De VGN hecht veel waarde aan dit nieuwe onderzoek. Preventie van seksueel misbruik is belangrijk voor elke zorgaanbieder, daarvoor hebben zij toegankelijke en laagdrempelige hulpmiddelen en inzichten nodig. Aandacht voor (signalen van) seksueel misbruik is belangrijk, maar de mooie kanten van seksualiteit en de seksuele ontwikkeling van mensen met een beperking mogen daarnaast niet worden vergeten. Bovendien is het bespreekbaar maken van de ‘gewone’ seksualiteit een van de noodzakelijke voorwaarden om seksueel misbruik te voorkomen. In de zorgpraktijk is echter veel handelingsverlegenheid op dit terrein.

Handreiking

De VGN wil met de handreiking aandacht vragen voor het onderwerp en handvatten bieden aan zorgorganisaties. De handreiking moet een praktisch product worden, gebaseerd op (beste) ervaringen in de praktijk. Hij zal uit twee delen bestaan:
1. Het bespreekbaar maken van seksualiteit met begeleiders en cliënten. Bijvoorbeeld door een beschrijving van inspirerende good practices die op een positieve manier aandacht geven aan seksualiteit.
2. Aandacht voor adequaat omgaan met vermoedens van seksueel misbruik. Bijvoorbeeld in de vorm van een algemeen aanvaarde signaleringslijst en een helder protocol hoe te handelen bij (vermoedens van) seksueel misbruik.

Kennisplein en werkplaats

Het Kennisplein Gehandicaptensector is sinds vorig jaar een vind- en ontmoetingsplaats voor mensen in de gehandicaptensector. Het Kennisplein is toegankelijk voor iedereen die kennis wil delen. De Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) heeft het Kennisplein gevraagd een werkplaats uit te voeren over seksualiteit en preventie van seksueel misbruik. Hierin werken gedurende een half jaar tot een jaar meerdere instellingen samen aan dit onderwerp, met de handreiking als uiteindelijk resultaat.

Naast het uitrollen van de metingmethodiek over alle woongroepen binnen Bartimeus Zeist en het maken van inventarisaties van alles wat er binnen de organisatie aanwezig is op gebied van seksualiteit, zijn we de afgelopen weken ook drukdoende geweest met de visie-discussie. Eigelijk is dat best een spannende discussie…

Visie op Seksualiteit

Wat ik hiermee bedoel is dat als je het over een visie gaat hebben, en vooral over een Visie op Seksualiteit, je eigen visie, grenzen, normen en waarden over dat onderwerp al snel een rol gaan spelen en ter sprake komen. Er is mijns inziens bijna geen onderwerp te bedenken waarin dit sterker gebeurt dan bij seksualiteit. Dat is tenminste mijn ervaring in de afgelopen twee jaar dat ik intensief met dit onderwerp bezig ben. Dat vind ik best een interessant gegeven: Waarom gaan je eigen visie, grenzen, normen en waarden al snel een grote rol spelen als het over seksualiteit gaat?

Dichtbij en persoonlijk

Persoonlijk denk ik dat onderwerpen als ‘seksualiteit’ en ‘(preventie) seksueel misbruik’ heel erg dichtbij je eigen persoon en bij je eigen opvoeding/geschiedenis kunnen komen. Meer nog dan bij andere onderwerpen en thema’s. Regelmatig komt het voor dat er over bepaalde zaken nog taboes heersen en bij seksualiteit kun je veel taboes bedenken.

Doen jouw waarden ertoe?

Wat ik eigenlijk wel een interessante vraag vindt en die ook regelmatig aan de orde komt in de vergaderingen van de projectgroep is: “doen je eigen normen en waarden eigenlijk ter zake als je hulpverlening wilt geven aan cliënten?” Maken we het onderwerp seksualiteit niet te exclusief? Als je de regie bij de cliënt laat hoeft het niet exclusief en persoonlijk te worden, toch? In de visie van Bartimeus staat: “Wij maken niet uit hoe een cliënt inhoud geeft aan zijn leven en zijn weg vindt in de samenleving. Wel bieden wij hem daarbij de gewenste steun en, waar die wens onduidelijk is, de steun die naar ons inzicht optimaal is. Als cliënten niet zelf hun wensen kenbaar kunnen maken, proberen wij onze hulp zo goed mogelijk op hun mogelijkheden en behoeften in te stellen, in nauw overleg met hun verwanten”.

Visie versus praktijk

In de huidige (verouderde) ‘Notitie Seksualiteit’ van Bartimeus staat bijvoorbeeld dat Bartimeus uitdraagt dat geslachtsgemeenschap alleen plaatsvindt in een duurzame relatie. Je kunt je hierbij een aantal dingen afvragen, zoals: levert dit niet een spanningsveld op met wat er in de visie staat? Want wat nou als een cliënt geen duurzame relatie heeft, niet wil hebben en/of niet kan hebben, maar wel geslachtsgemeenschap wil? Uitgaande van de huidige ‘notitie seksualiteit’ kan je niet in deze (hulp)vraag meegaan, want er is geen sprake van een duurzame relatie. Maar als je uitgaat van de visie moet je er wel iets mee, want de cliënt geeft inhoud aan zijn leven met de gewenste steun en hij heeft deze (hulp)vraag/wens.

Eigen normen en waarden aan de kant zetten?

En dan heb je het alleen nog maar over een visie van de organisatie en nog niet eens over de rol van eigen normen en waarden van de hulpverlener. Want stel nou dat die cliënt geslachtsgemeenschap wil hebben met iemand die hij amper kent (one-night-stand) en je om hulp/advies vraagt, maar dat strookt niet met je eigen normen en waarden, wat doe je dan? Laat je je eigen normen en waarden een rol spelen of zet je die aan de kant en verleen je dan wel of geen hulp? Ik geef daarop geen antwoord of mening, maar interessant is het wel, toch?

De discussie over een nieuwe Visie op Seksualiteit binnen Bartimeus zal onder andere hierover gevoerd worden (moeten worden). Het is dus duidelijk dat ook over een nieuwe visie met elkaar ingesprek gegaan moet worden, dus wederom: Let’s talk about it…

Vakbond NU’91 noemt in reactie op de klacht het verlenen van seksuele diensten door verpleegkundigen en verzorgenden ‘te gek voor woorden’. Uit de discussie op Nursing blijkt echter dat de meningen hierover zijn verdeeld. De ene verzorgende noemt het ‘een zorgtaak, niet meer en niet minder’. Een volgende vindt dat ‘een cliënt zich vrij moet voelen om alles te kunnen vragen. Maar dat betekent niet dat je er ook mee in moet stemmen.’ Veel anderen vinden echter de vraag alleen al ‘intimiderend’ of ‘schokkend’.

Omgaan met seksualiteit cliënten

Omgaan met de seksualiteitsbeleving van cliënten is vaak een heikel punt. Om het onderwerp voor hun medewerkers beter bespreekbaar te maken, kunnen kwaliteitsmedewerkers, beleidsmedewerkers, gedragsdeskundigen en managers daarom deelnemen aan een training Preventie Seksueel Misbruik. De training komt voort uit het Verbetertraject Preventie Seksueel Misbruik. Dat heeft inmiddels diverse instrumenten, ervaringen en inzichten opgeleverd voor het werken aan seksualiteit en preventie van misbruik.

Inhoud training

De twee trainingen vinden plaats op 20 mei en 10 juni en worden georganiseerd door Vilans in samenwerking met MOVISIE en Rutgers Nisso Groep. Resultaatgericht werken aan seksualiteit en preventie van misbruik staan centraal op de trainingsdagen. Deelnemers leren hoe ze dat kunnen doen en welke rol daarbij is weggelegd voor begeleiders en cliënten. Verder leren ze kleinschalig verbeteren en wordt uitleg gegeven over instrumenten die zijn gebruikt tijdens het verbetertraject. Dit gebeurt op een interactieve manier en met veel aandacht voor de eigen organisatie. Ook uitwisseling met andere organisaties is onderdeel van de training.

Meer informatie

• Meer informatie en aanmelden: Zorg voor Beter Academie of download de flyer (pdf, 125.07KB).
• Discussie ‘Ophef over seksuele handelingen in de thuiszorg’: www.nursing.nl

De trainingsdagen zijn bedoeld voor kwaliteitsmedewerkers, beleidsmedewerkers, gedragsdeskundigen en managers die ervoor willen zorgen dat medewerkers in het dagelijks contact cliënten kunnen begeleiden bij een positieve seksualiteitsontwikkeling. De twee trainingen vinden plaats op 20 mei en 10 juni en worden georganiseerd door Vilans in samenwerking met MOVISIE en Rutgers Nisso Groep.

Interactief en resultaatgericht

Resultaatgericht werken aan seksualiteit en preventie van misbruik staan centraal op de trainingsdagen. Deelnemers leren hoe ze dat kunnen doen en welke rol daarbij is weggelegd voor begeleiders en cliënten. Verder leren ze kleinschalig verbeteren en wordt uitleg gegeven over instrumenten die zijn gebruikt tijdens het verbetertraject. Dit gebeurt op een interactieve manier en met veel aandacht voor de eigen organisatie. Ook uitwisseling met andere organisaties is onderdeel van de training.

Meer informatie

De trainingen worden gegeven op donderdag 20 mei en 10 juni. Bekijk voor meer informatie en aanmelden het aanbod in de Zorg voor Beter Academie of download de flyer (pdf, 125.07KB).

Als verbeterteam hebben we een eindrapport geschreven met verbeterpunten en aanbevelingen. Deze zijn in september/oktober 2009 gepresenteerd en bediscussieerd in verschillende managementvergaderingen, zoals in de Centraal Managementvergadering, met Raad van Bestuur, met Raad van Toezicht enzovoort. Het hoger management heeft toen, met behulp van een aantal verbeterteamleden, een plan van aanpak gemaakt m.b.t. de verbeterpunten. Daar zijn we sinds begin december mee aan de slag gegaan. Met Zorg voor Beter heb ik afgesproken om 1 x per maand een blog te schrijven over de voortgang binnen Bartiméus.

Projectgroep

De eerste opdracht die vervuld moest worden was dat het hoger management een Projectgroep Seksualiteit geïnstalleerd wilde hebben, met mensen die affiniteit en kennis hebben van het onderwerp. Deze projectgroep is eind december geïnstalleerd en moet in twee jaar tijd alles wat binnen Bartiméus met seksualiteit te maken heeft doorlichten, herzien, vernieuwen, bundelen, actueel maken, enzovoort en voor borging gaan zorgen. Voor de mensen binnen deze projectgroep is tijd vrijgemaakt om hiermee aan de slag te gaan. Op deze manier wordt voorkomen dat de werkzaamheden van de projectgroep bovenop het normale werk komen. De werkzaamheden van de projectgroep richten zich nu eerst op de locatie Zeist en na verloop van tijd zal er uitgebreid gaan worden naar de twee andere hoofdlocaties van Bartiméus (Doorn en Ermelo). Dit is de bekende olievlekwerking!

En aandachtsfunctionaris Seksualiteit

Een andere opdracht was dat er een Aandachtsfunctionaris Seksualiteit aangesteld moest worden. Dat is gebeurd en er is er nu een aandachtsfunctionaris binnen de Sector Wonen, voorlopig voor acht uur per week, en eentje voor de Sector Onderwijs, voor zes uur per week. Want een van de belangrijke doelen is ook dat er meer samenwerking komt tussen Wonen en Onderwijs. De overige projectgroepleden hebben uren gekregen voor deelname aan de projectgroep. Ikzelf heb ook zitting in de projectgroep en heb zes tot acht uur per week gekregen. Dat betekent dus dat er op dit moment binnen Zeist drie mensen in totaal voor 22 uur per week bezig zijn met alles omtrent Seksualiteit. Dat is een hele winst, want tot voor kort was dat niets.

Metingmethodiek

Binnen het verbetertraject van Zorg voor Beter hebben we gebruikgemaakt van een metingmethodiek (de scorelijsten en vragenlijsten). Deze werden gebruikt op de pilotgroepen. Dit is erg goed bevallen en daarom hebben we ervoor gekozen om verder te gaan met deze methodiek. We hebben hem aangepast naar Bartiméus-standaarden en we hebben een aangepaste methodiek gemaakt voor laag niveau cliënten, dat hadden we overigens tijdens het Verbetertraject al gedaan. In januari 2010 is deze methodiek uitgerold op de veertien woongroepen van Bartimeus Zeist. In februari wordt door iedereen voor het eerst gemeten en gescoord. En in maart worden de scores in een Excell-bestand ingevoerd, om van iedere woongroep een overzicht (grafieken) te hebben van de stand van zaken per woongroep en team. De metingen zullen niet maandelijks plaatsvinden, zoals tijdens de pilot. Dat bleek een te grote belasting voor zowel de teams als voor de kinderen/jongeren te zijn. Daarom zal dat nu driemaandelijks plaatsvinden. Iedereen is er tot nu toe enthousiast over en men zit met smart te wachten op tools en kennis m.b.t. seksualiteit en preventie van misbruik.

Quick-wins

Zoals je hierboven hebt kunnen lezen hebben we in korte tijd een aantal concrete acties kunnen doen. Daarnaast zijn we met nog een aantal andere quick-wins bezig zodat er op kort termijn duidelijke resultaten geboekt worden, wat ook weer energie geeft. Een van de andere quick-wins is een inventarisatie maken van al het voorlichtingsmateriaal en boeken/dvd’s dat binnen Bartiméus aanwezig is. Oude materialen vervangen voor nieuwe en dan een overzicht naar alle woongroepen sturen, zodat ze een duidelijk overzicht hebben wat er te krijgen is, voor welke doelgroep het is en hoe het gebruikt moet worden.

Visie op seksualiteit

Naast de genoemde quick-wins gaan we als projectgroep de komende periode een discussie binnen de gehele organisatie op gang brengen over “Visie op Seksualiteit”. Er zal nu eerst een actuele en vernieuwde visie op seksualiteit gemaakt moeten worden, omdat de huidige verouderd is. De nieuwe visie zal de basis moeten zijn om andere dingen te kunnen ontwikkelen, zoals nieuw beleid, scholingsprogramma’s op doelgroepniveau voor medewerkers, voorlichtingprogramma’s voor de cliënten enzovoort.

Dit was in vogelvlucht wat er de afgelopen maanden is gebeurd na het verbetertraject van Zorg voor Beter. De komende tijd zal ik jullie op de hoogte houden van de verdere ontwikkelingen. Mochten jullie vragen/opmerkingen/tips hebben, laat het me gerust weten…