Doel

Het denken vanuit schade ipv fouten/proces was voor veel deelnemers een geheel nieuwe invalshoek met een grote hoeveelheid verrassend goede resultaten.Tijdens het project werkten de teams aan het realiseren van verbeteringen op het gekozen verbeterdoel en voerden zij metingen uit om te zien of de interventies effectief waren. Het doel was om concrete, in maat en getal uitgedrukte verbeteringen op het gebied van medicatieveiligheid te behalen. Hierbij lag de nadruk op het formuleren van resultaten in uitkomsten voor de patiënt, zoals minder pijn, juiste bloedspiegel, en geen onnodige infuusdagen.

Feiten en cijfers

Ieder doorbraakteam heeft z’n eigen projectmetingen uitgevoerd, nulmeting en effectmeting. Zorgverleners zijn tevreden over het project en de bereikte resultaten. In de doorbraakteams waren apothekers, kwaliteitsfunctionarissen, medisch specialisten en verpleegkundigen vertegenwoordigd. Patiënten vormden geen onderdeel van de doorbraakteams.

In 2002 hebben 12 verbeterteams aan het eerste project meegedaan. De resultaten van het project waren zeer aansprekend en verdienden zeker navolging. De negen teams van Medicatieveiligheid 2 hebben hun resultaten eind november 2003 tijdens een slotconferentie gepresenteerd.

Resultaten van Medicatieveiligheid 1:

Resultaten van Medicatieveiligheid 2:

• 62 procent van de premedicatiegift vindt plaats binnen de therapeutische bandbreedte (30-60 minuten). Dit was 29 procent;
• 100 procent van de chirurgische patiënten, die voor een electieve ingreep worden opgenomen, krijgt alle thuismedicatie in de juiste dosering ;
• 100 procent reductie van het aantal fouten in de opnamemedicatie van geplande orthopedische knie- en heuppatiënten;
• 0 procent fouten bij het bereiden van medicatie, via sonde toegediend;
• 80 procent minder verstoppingen van de neusmaagsonde ten gevolge van medicatie;
• 80 procent van de patiënten is van mening, dat zij voldoende geïnformeerd zijn;
• 95 procent van de chirurgische patiënten heeft gedurende de eerste vierentwintig uur na OK, een VAS-score < drie;
• 80 procent vermindering van het aantal onnodige postoperatieve en postpartum bloedtransfusies bij algemeen chirurgische en gynaecologische patiënten.

In dit project is een keuzewijzer medicijndozen opgesteld, die kan bijdragen aan een doelmatig gebruik van medicijndozen in de thuissituatie en die een zelfstandig en adequaat gebruik van medicijndozen in de thuissituatie mogelijk maakt.

Doel

Het gebruik van medicijndozen in de thuissituatie blijkt niet door alle gebruikers adequaat dan wel zelfstandig te gebeuren. Een keuzewijzer kan helpen bij het selecteren van een medicijndoos die het beste aansluit op de specifieke situatie.

Feiten en cijfers

De keuzewijzer is ontwikkeld op basis van een gebruikersonderzoek. Tijdens dit onderzoek zijn, naast een inventarisatie van het bestaande productaanbod, ook de ervaringen van gebruikers in kaart gebracht door bestaande gebruikers te interviewen en door vertegenwoordigers van de doelgroep te laten deelnemen aan testpanels. De gebruikersinterviews laten zien dat op dit moment nauwelijks sprake lijkt te zijn van een weloverwogen keuze voor een bepaalde medicijndoos. Personen gebruiken meestal een medicijndoos die toevallig in hun bezit is gekomen. Deze medicijndoos blijft men over het algemeen ook gebruiken, ondanks eventuele nadelen in het dagelijks gebruik.

Uit de resultaten van de testpanels blijkt dat personen wel degelijk specifieke eisen stellen aan een medicijndoos. In sommige gevallen houden eisen of voorkeuren verband met visuele of motorische beperkingen van de gebruiker, maar vaak zijn andere gebruikerskenmerken, zoals dagelijkse activiteiten, levensritme en sociale situatie, van invloed op de beoordeling van medicijndozen.

Contact en informatie

Ipso Facto, sociaal beleidsonderzoek
Tel.: 030 – 637 83 30

n de startfase van het project worden alleen de bewoners die vijf of meer geneesmiddelen chronisch gebruiken in het project opgenomen. De betrokken bewoners worden in eerste instantie minimaal twee maal besproken aan de hand van actuele medicatieoverzichten uitgedraaid door de apotheker. Tijdens het overleg formuleren de apotheker, huisarts en vertegenwoordiger verzorgingshuis gezamenlijk de gewenste medicatieveranderingen. Hierna bespreekt de huisarts deze met de patiënt en na diens goedkeuring worden de apotheker en het verzorgingshuis geïnformeerd. Indien nodig observeert de verzorging de bewoner en brengt zij de huisarts op de hoogte van ongewenste ontwikkelingen, waarna tussentijds bezoek aan de bewoner en eventueel bijstelling van de medicatie kan plaatsvinden.

Na drie maanden vindt een tweede cliëntgebonden overleg plaats in verband met de evaluatie van de oorspronkelijke wijzigingen en van eventuele medicatieveranderingen die in de drie maanden erna door huisarts of specialist zijn doorgevoerd. Nadat alle bewoners besproken zijn worden er afspraken gemaakt over de frequentie waarmee het cliëntgebonden medicatieoverleg wordt gecontinueerd. Deze afspraken worden vastgelegd in werkafspraken en protocollen.

Doel

De meerwaarde ligt in het bij elkaar brengen van de verantwoordelijke zorgverleners om gezamenlijk de medicatie van de bewoners van het verzorgingshuis periodiek onder de loep te nemen. De complexiteit van de zorgvragen, de betrokkenheid van meerdere voorschrijvers (en andere zorgverleners) en het ontbreken van controle op ontslagmedicatie en herhaalreceptuur zijn enkele factoren die ongewenste medicatie vaak sluipend doen ontstaan.

In de hectiek van de dagelijkse praktijk in de eerste lijn blijkt de systematische (her)beoordeling van de medicatie van kwetsbare groepen vaak te sneuvelen. Daarnaast ontbreekt het ook vaak aan kennis en vaardigheden voor het beoordelen van vaak complexe medicatieprofielen. Een andere belangrijke meerwaarde is dat de drempel voor de verzorging verlaagd wordt om in voorkomende gevallen contact op te nemen met de huisarts en/of apotheker. Het leven van cliënten wordt beter dankzij minder maagbloedingen, minder valpartijen en minder ziekenhuisopnames.

Feiten en cijfers

In de periode 2001-2002 zijn pilots uitgevoerd in een drietal verzorgingshuizen in het kader van de proeftuinen farmaceutische zorg van het ministerie van VWS. De interventie is vervolgens aangepast en in de periode 2004-2005 uitgetest in een pré-implementatie studie waaraan zeven verzorgingshuizen deelnamen. Uit deze implementatiestudie blijkt dat effectieve aanpak van ongewenste polyfarmacie leidt tot:

• Gemiddeld 2,6 (1,9 – 4,5) medicatiewijzigingen per bewoner
• Een reductie van 3% tot 20% van het aantal gebruikte geneesmiddelen
• Een reductie van voor ouderen vaak te hoge doseringen van gebruikte geneesmiddelen
• Een reductie van geneesmiddelenkosten van 200 – 400 euro per bewoner per jaar

Het personeel en de directies van verzorgingshuizen evenals Arcares zijn zeer positief over de interventie die een belangrijke bijdrage levert aan de medicatieveiligheid in de betrokken zorgcentra. Door zorgverleners wordt de interventie als goed toepasbaar ervaren. De hoge opbrengst en de heldere verdeling van taken en verantwoordelijkheden vormen een belangrijke bron van motivatie voor de betrokkenen om de activiteiten te continueren. Verder levert de werkwijze een belangrijke bijdrage aan de verbetering van de communicatie tussen de betrokken beroepsgroepen. De verbetering van de medicatieveiligheid wordt daarbij nog versterkt doordat het verzorgend personeel getraind wordt in het herkennen van de negatieve gevolgen van verschillende groepen geneesmiddelen waardoor ongewenste medicatie eerder wordt gesignaleerd.

Buiten de verzorgingshuizen kan de interventie ook worden toegepast in verpleeghuizen en bij zelfstandig wonende ouderen (samenwerking met de thuiszorg). Ook hier blijkt het nodig de medicatie te optimaliseren. In de verzorgingshuizen binnen de pré-implementatie studie bestond een groot draagvlak voor de interventie. Verder wordt de interventie gedragen door Actiz, de KNMP en de LHV. De methodiek is toegepast in een tiental verzorgingshuizen. In een klein aantal andere zorgcentra is invoering van de innovatie nog gaande. Gezien het aantal verzorgingshuizen in Nederland blijft de implementatie van de innovatie achter bij de verwachtingen.

Contact en informatie

DGV Nederlands Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik
Dhr. J. Akkermans
j.akkermans@dgvinfo.nl

Doel

Het elf-punten-plan kan worden beschouwd als stappen in een groeimodel. Het kan zijn dat enkele stappen reeds genomen zijn. Voor verzorgingshuizen die al langere tijd bezig zijn de (organisatie) van de farmaceutische zorg te optimaliseren, kan het elf-punten-plan dienen als checklist. Als hulpmiddel bij het uitwerken van de samenwerking tussen verzorgingshuis, huisarts(en) en apothekers zijn twee voorbeeldovereenkomsten ontwikkeld.

Feiten en cijfers

Startpunt voor het maken van afspraken ronde de farmaceutische zorg in het verzorgingshuis zijn afspraken met de cliënt. Wanneer de cliënt zelf de regie niet meer kan voeren, draagt hij deze zorg geheel of gedeeltelijk over aan het verzorgingshuis. Daarmee is het noodzakelijk dat tussen verzorgingshuis, huisarts en apotheker duidelijke afspraken worden gemaakt over de farmaceutische zorg. Dit uiteraard in zorgvuldig overleg met de cliënt. In dat kader doet het verzorgingshuis er verstandig aan om bij het vormgeven van dit beleid tijdig de cliëntenraad te betrekken. Voor de cliëntenraad heeft het LOC een handreiking ontwikkeld waarmee cliëntenraden hun medezeggenschapsmogelijkheden ten aanzien van de farmaceutische zorg kunnen vormgeven.

In de praktijk blijkt dat apothekers en verzorgingshuizen doorgaans met gesloten beurzen tot goede afspraken kunnen komen. Treden er fricties op, dan is het zinnig om met de verzekeraar om de tafel te gaan zitten. Ook de verzekeraar heeft ten slotte belang bij de ontwikkeling van goede en veilige farmaceutische zorg in het verzorgingshuis.

Contact en informatie

Actiz
Tel.: 030-2739393

Doel

Hoofddoelen zijn:

• Kwaliteitsverbetering (dmv onderzoek bestaande praktijk in verzorgingshuizen, bij huisartsen en apothekers)
• Ontwikkelen protocollen, modellen om kwaliteitsverbetering te realiseren (te verzamelen in een handboek)
• Oplossen van gesignaleerde knelpunten in overleg en afstemming met betrokken partijen in Friesland (waar mogelijk benadering als groep), zoals huisartsen, apothekers en Zorgverzekeraar De Friesland.

Meerwaarde van dit project is de verbetering van zowel de medische als de farmaceutische zorg voor de bewoners van verzorgingshuizen. Andere verzorgingshuizen kunnen met behulp van het ontwikkelde handboek hun beleid/praktijk aanscherpen of verbeteren. Bij het project zijn de cliënten niet betrokken geweest. Wel wordt in een aantal gevallen bij de uitvoering van maatregelen, de cliëntenraad betrokken (beperken aantal huisartsen in een verzorgingshuis).

Feiten en cijfers

Het project werd uitgevoerd vanuit Zorgschap Fryslân, waarbij alle verzorgingshuizen in Friesland zijn aangesloten. Hierdoor konden ook de verzorgingshuizen die niet direct aan het project deelnamen, gebruik maken van de resultaten. Het project speelde zich op twee niveau’s af; allereerst in een werkgroep waarin alle deelnemende instellingen zitting hadden. Daarnaast kreeg de daadwerkelijke kwaliteitsverbetering vorm, in overleg met plaatselijke partijen, op lokaal niveau. Het project leidt op een aantal plaatsen tot een kostenbesparing. Door b.v. het invoeren van een ander systeem van medicijnverstrekking (baxteren) kan personeel dat zich bezighield met de medicijndistributie, elders worden ingezet. De in het project toegepaste werkwijze en het Handboek kunnen ook door andere organisaties, met name verzorgingshuizen, worden gebruikt.

De titel van het Handboek is ‘Zorg voor medicijnen, Farmaceutische zorg in de Friese verzorgingshuizen’. Het Handboek beschrijft het proces in het verzorgingshuis van het moment van voorschrijven van de medicatie tot de uiteindelijke toediening aan de cliënt. Naast een overzicht van de taken en de verantwoordelijkheden van de bij de farmaceutische zorg betrokken personen, wordt stapsgewijs aandacht besteed aan de wijze waarop de geneesmiddelendistributie in het verzorgingshuis zou moeten worden gerealiseerd.

Contact en informatie

Zorgschap Fryslan
Mw. G.A.M. Jansen
Tel.: 058 – 288 74 00

Het Handboek kan via de website van het Zorgschap Fryslan worden besteld.

Doel

• Beschikbaarheid van medische en farmaceutische basiszorg in verzorgingshuizen op basis van optimale benutting van de eerstelijnszorg;
• Samenhang van medische zorg, farmaceutische zorg en reguliere verzorging en verpleging;
• Organisatie van zorg voor bewoners met een complexe zorgbehoefte op het niveau van verpleeghuiszorg, maar verblijvend in verzorgingshuizen.

Het project is ontwikkeld nav signalen van huisartsen, apothekers, verzorgingshuizen en verpleeghuisartsen over knelpunten in de zorg aan patiënten verblijvend in verzorgingshuizen. Op basis van de knelpunteninventarisaties en voorbeelden elders uit het land zijn verbetermodules ontwikkeld die zijn opgenomen in een handreiking om de medische en farmaceutische zorg in verzorgingshuizen op onderdelen te verbeteren.

Drie modules van deze handreiking gaan over de samenwerking tussen huisartsen, verzorgingshuis en verpleeghuisartsen. Eén van de modules gaat over het verbeteren van de farmaceutische zorg. De handreiking is gebaseerd op knelpunten aangedragen door huisartsen, apothekers, verzorgingshuizen en verpleeghuisartsen. Andere verzorgingshuizen kunnen met behulp van de ontwikkelde handreiking/modules hun beleid/praktijk aanscherpen of verbeteren.

Feiten en cijfers

De handreiking/verbetermodules zijn in principe door alle verzorgingshuizen te raadplegen/gebruiken. Ze zijn te vinden op de internetsite van ROSE, onder kwaliteit – deskundigheid/ afspraken – protocollen. Begin 2005 zijn enkele pilots uitgevoerd. In deze pilots is op basis van de inventarisatiegegevens én de handreiking met verbetermodules met alle betrokkenen op de betreffende locaties een verbeterplan gerealiseerd.

Contact en informatie

Regionale Ontwikkeling & Service Eerstelijnszorg
Mw. Paes
m.paes@rose-nob.nl

Voor de kwaliteit van de zorg blijft gelden dat afstemming en samenwerking tussen de disciplines noodzakelijk is. In het voorjaar van 2001 zijn twaalf pilots, gericht op verschillende vormen van samenwerking, in gang gezet. In het document ‘Gedeelde zorg, medische en farmeceutische zorg in verzorgingshuizen’ (2002) wordt verslag gedaan van de pilots en hun resultaten.

Doel

De beschrijving van deze praktijkvoorbeelden kan dienen als inspiratiebron voor verzorgingshuizen, huisartsen, verpleeghuisartsen en apothekers die nadenken over samenwerking of die de bestaande samenwerking willen uitdiepen. Voor de landelijke partijen zijn deze praktijkervaringen aangrijpingspunten voor het verbeteren van de randvoorwaarden en voor het bieden van handreikingen en voorbeeldovereenkomsten om samenwerking te faciliteren.

Feiten en cijfers

Enkele oplossingsrichtingen die in deze pilots gekozen zijn, en die relevant zijn voor deze inventarisatie, zijn:

• Minder artsen per huis, minder huizen per arts (samenwerking met één of twee HAGRO’s of een HOED).
• Verpleeghuisartsen verlenen medische zorg in het verzorgingshuis (aan bewoners in substitutiezorg, aan alle bewoners, samen met de huisarts).
• Samenwerking met de apotheker (protocollen voor specifieke patiëntencategorieën, farmaceutische norm).

Als vervolg op de pilots die beschreven staan in het document ‘Gedeelde zorg’, hebben een aantal nieuwe regionale pilots plaatsgevonden. Twee beschrijvingen hiervan zijn opgenomen in deze inventarisatie.

Contact en informatie

RIGO Research en advies BV
Mw. Bolscher
Tel: 020-5221111

DGV heeft van het Amerikaanse Institute for Safe Medication Practice (ISMP) toestemming gekregen om de door het ISMP ontwikkelde, evidence-based self assessment scan voor ziekenhuizen te vertalen voor de Nederlandse situatie. Dit op voorwaarde dat DGV toeziet op rechtmatig gebruik van deze vragenlijst voor het Nederlandstalig gebied. De Nederlandse vertaling is de bovengenoemde kwalitatieve scan. Het medicatieproces betreft alle activiteiten en maatregelen, inclusief kwaliteitsbewaking en -bevordering, die een zorginstelling neemt om het juiste medicament, op het juiste moment, in de juiste dosering aan de juiste cliënt toe te kunnen dienen om het beoogde effect voor deze te realiseren.

Doel

De resultaten van de scan kunnen door een gezondheidszorginstelling gebruikt worden om zowel reactief als pro-actief kwaliteitsverbeteringprojecten te initiëren in (delen van) het medicatieproces als onderdeel van patiëntveiligheidsmanagement. De meerwaarde is dat op basis van onderzoek een gerichte interventie mogelijk is.

Feiten en cijfers

De risicoanalyse van het medicatieproces voor verpleeghuizen is in een drietal verpleeghuizen uitgevoerd.
Bekende interventies na het uitvoeren van de scan zijn:

• Het implementeren van een toedingsregistratiesysteem
• Het opzetten van een FTO
• (Bij)scholing van verpleegkundigen/verzorgenden
• Het vaststellen van een formularium
• Verbetering van de cliënteninformatie
• Presentatie van de resultaten t.b.v beleidsontwikkeling

De risicoanalyse van het medicatieproces voor verzorgingshuizen is op dit moment in de test-fase die eind januari 2006 is afgerond. In principe kan een organisatie de scan zelfstandig afnemen, analyseren en op grond hiervan interventies kiezen die voor verbetering in aanmerking komen.

Contact en informatie

DGV Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik
Dhr. J. Akkermans j.akkermans@dgvinfo.nl