Het compleet herziene boek Kwaliteitszorg en patiëntveiligheid geeft een overzicht van de hulpmiddelen die zorgprofessionals ondersteunen bij het verlenen van goede, menselijke en efficiënte zorg. Permanente aandacht voor kwaliteitszorg is een must om een goede kwaliteit van zorg te kunnen leveren en de patientveiligheid te bewaken, zo vertelt de inleiding van het boek. Want iedere verpleegkundige wil maar een ding: goede zorg leveren.

Betere opleiding, betere zorg

Uit onderzoek is gebleken dat, naarmate het opleidingsniveau van verpleegkundigen hoger is, de zorgresultaten bij patiënten beter zijn. Er blijkt een duidelijk verband tussen goed opgeleide zorgprofessionals en kwaliteit van zorg. Dit boek draagt bij aan een goed kennisniveau van de zorgprofessional en hanteert als basisprincipe dat het in de kwaliteitszorg moet gaan over concrete resultaten bij patiënten.

Compleet herziene uitgave

Deze nieuwe druk is compleet herzien. Na een introductie over kwaliteitszorg wordt uitvoerig geschreven over de nieuwste, recent ontwikkelde kwaliteitsinstrumenten zoals normen, indicatoren en toetsing, richtlijnen en protocollen, de spiraalmethode (een 3-fasen methode voor kwaliteitsbewaking) spiegelgesprekken, het kwaliteitsregister V&V en visitatie. Het boek eindigt met twee afzonderlijke hoofdstukken over patiëntveiligheid en medicatieveiligheid.

Patiëntveiligheid

Het hoofdstuk Patiëntveiligheid behandelt naast patiëntveiligheid in het algemeen ook thema’s die binnen Zorg voor Beter uitgebreid aan bod komen, zoals valpreventie en het gebruik van onrustbanden. Daarbij komt aan bod welke rol verbetertrajecten kunnen hebben bij het terugdringen van incidenten die de patiëntveiligheid in gevaar brengen.

Rol van zorgprofessionals bij medicatieveiligheid

Een belangrijk deel van het hoofdstuk Medicatieveiligheid gaat over de rol en verantwoordelijkheden van verpleegkundigen en verzorgenden in de langdurende zorg. Marijke Wigboldus van Vilans beschrijft de manier waarop het medicatieproces in de verschillende instellingen in de langdurende zorg is georganiseerd (verzorgingshuizen, verpleeghuizen, thuiszorg, gehandicaptenzorg en langdurende ggz en maatschappelijke opvang). Verder geeft zij inzicht in wat verpleegkundigen en verzorgenden zelf kunnen doen om de medicatieveiligheid te verhogen. Ook laat zij zien hoe zorginstellingen een Verbetertraject Medicatieveiligheid vormgeven in en welke methodiek zij daarbij hanteren. Het boek ordent herkenbare voorbeelden die de medicatieveiligheid vergroten naar de drie p’s: pil, proces en patiënt. In het hoofdstuk staat dat door het gericht werken aan medicatieveiligheid het aantal incidenten met medicatie kan afnemen met ruim 50%!

Er gaat nog veel mis bij het overdragen van medicatiegegevens tussen zorgverleners. Zo beschikt lang niet iedereen over een actueel medicatieoverzicht van zijn of haar patiënten. Ook worden lang niet altijd goede afspraken met collega-zorgverleners gemaakt over de overdracht van de gegevens. Het nieuwe spoorboekje, gemaakt in opdracht van het landelijke projectteam Overdracht van medicatiegegevens in de keten, moet zorgverleners helpen bij het invoeren van de richtlijn in hun eigen situatie.

Direct aan de slag

Het boekje bevat een alfabetisch overzicht van alle middelen die tot nu toe zijn ontwikkeld en aan de richtlijn voldoen, zoals landelijke samenwerkingsafspraken, handreikingen en praktijkgidsen. Lezers kunnen direct aan de slag met tips en aanwijzingen en verschillende praktijkvoorbeelden. 21 Partijen uit de gezondheidszorg zijn sinds 2008 bezig met voorbereidende activiteiten voor de invoering. Het spoorboekje is het resultaat van hun inspanningen.

Meer informatie

Meer lezen? U kunt het spoorboekje downloaden op de website van het projectteam. Op deze website vindt u ook een samenvatting van de Dag van de medicatieoverdracht, die onlangs werd gehouden.

Verzorgingshuizen streven ernaar het beheer van medicatie bij de cliënt te laten of bij zijn wettelijk vertegenwoordiger (mantelzorger). Ouderen in het verzorgingshuis zijn echter een kwetsbare groep die relatief veel medicatie gebruiken. Omdat er een reëel risico is dat zij na verloop van tijd een minder goed verstandelijk vermogen krijgen en ook lichamelijk achteruitgaan, is er ook een reële kans dat ze hun medicatie minder goed gaan beheren. Dit levert risico’s op. Vooral als de instelling de beoordeling van het eigen beheer niet op een gedegen manier aanpakt, kan dit leiden tot medicatiefouten. Het gaat dan vaak over het onjuist of op het verkeerde tijdstip innemen van medicatie. Ook komt het voor dat de instelling het beheer van de medicatie overneemt terwijl de cliënt er ook nog zelf toe in staat is.

Complexe verandering

Het adequaat volgen van eigen beheer van medicatie kan twee kanten op positief werken want het kan de medicatie- en de patiëntveiligheid bevorderen. De introductie en invoering van een procedure die zorgt voor een grote mate van zelfstandigheid van cliënten bij het eigen beheer van medicatie, vraagt om een complex veranderingsproces in de organisatie. Daarbij rijzen veel vragen en onzekerheden. Is mijn cliënt in staat om zelf de medicijnen te beheren? Wat kan hij of zij nog wel en wat niet? Hoe kan ik op het juiste moment ingrijpen? De handreiking Eigen beheer van Medicatie in verzorgingshuizen geeft een stappenplan voor een dergelijke verandering.

Procedure en stappenplan

De handreiking is bedoeld voor verzorgingshuizen en beschrijft een aanpak voor de introductie en invoering van een dergelijke procedure. Dit gebeurt met behulp van een stappenplan. Elke stap is apart uitgewerkt:

1. Informeren van de cliënt of vertegenwoordiger dat het eigen beheer wordt beoordeeld inclusief een uitleg over hoe dit gebeurt.
2. Beoordelen van de cliënt volgens de afgesproken methode.
3. Vastleggen van de classificatie en afspraken in het zorgplan en informeren van de farmaceutisch coördinator.
4. Farmaceutisch coördinator informeert huisarts en apotheker.
5. Apotheker zorgt dat (nieuwe) classificatie wordt afgedrukt op deellijst.

Aandachtspunten

Elke nieuwe cliënt wordt zes weken na opname beoordeeld. Ook na een ziekenhuisopname vindt standaard een beoordeling plaats. De beoordeling wordt jaarlijks opnieuw gedaan en wordt bij voorkeur gekoppeld aan de zorgplanbespreking. Ook wordt bij nieuwe medicatie gekeken of deze eisen stelt die van invloed zijn op de benodigde zorg. Bij de beschrijving van elke stap is er aandacht voor informatie over relevante aandachtspunten, valkuilen, tips en voorbeelden uit de praktijk. Meer achtergrondinformatie is te vinden via de literatuurlijst van de handreiking. De handreiking is primair bedoeld voor kwaliteitsfunctionarissen, managers en andere medewerkers van verzorgingshuizen.

Op 1 januari 2011 wordt de (nu nog concept)richtlijn ‘Overdracht van medicatiegegevens in de keten’ ingevoerd. Volgens de richtlijn moet een voorschrijver bij elk patiëntencontact beschikken over een actueel medicatieoverzicht. Dat geldt ook in geval van spoed en overdracht naar een volgende schakel binnen 24 uur.

Actueel medicatieoverzicht

Een medicatieoverzicht is pas actueel als de voorschrijver gericht met de met de patiënt in gesprek gaat over de medicatie. Het medicatieoverzicht deelt hij vervolgens met zijn collega’s zodat zij er ook over kunnen beschikken. Daarbij gaat de voorschrijver er vanuit dat de collega’s in de zorgketen voor hem dat ook hebben gedaan en dat de patiënt eerlijk is over medicatie, drugs en alcohol. Om te kunnen voldoen aan de richtlijn moeten dus goede afspraken worden gemaakt. Inmiddels zijn er al veel middelen die hierbij kunnen helpen.

Tips en trucs

Tijdens de ‘Dag van de Medicatieoverdracht’ nemen diverse sprekers de deelnemers mee in de wereld van de medicatieoverdracht. Hoe complex is die wereld eigenlijk? De deelnemers krijgen tips, overzichten van middelen en een checklist voor hun situatie.

Meer informatie

Wanneer: 25 november 2009
Tijd: 14 – 19 uur
Waar: hotel De Biltsche Hoek, Bilthoven
Aanmelden: www.medicijngebruik.nl

In de eerste plenaire sessie wordt de dagelijkse praktijk van medicatie(on)veiligheid op een bijzondere manier voor het voetlicht gebracht. Daarna kunt u een themamarkt bezoeken. Hier worden huidige projecten en materialen van het DGV, Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik, gepresenteerd. Deze kunnen u helpen bij het verbeteren van medicatieveiligheid in uw organisatie. Enkele instellingen die deelnamen aan het verbetertraject Medicatieveiligheid van Zorg voor Beter presenteren hun succesvolle verbeteronderwerpen op het gebied van medicatieveiligheid. Tot slot kunt u contacten leggen die u nodig heeft om medicatieveiligheid te verbeteren.

Voor wie?

De bijeenkomsten zijn vooral bedoeld voor locatiemanagers, zorgmanagers, verpleegkundigen, verzorgenden, farmaceutisch coördinatoren, kwaliteits- en beleidsmedewerkers uit de verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg zijn welkom. Ook kunt u ‘uw’ artsen en apotheker(s) enthousiast maken om zich ook aan te melden en met u mee te komen naar één van de bijeenkomsten. De bijeenkomsten zijn geaccrediteerd door V&VN en KNMG.

Praktisch

• 29 oktober in Tilburg en 19 november in Amsterdam.
• De kosten voor deelname bedragen € 50,- per persoon.
• De bijeenkomsten zijn van 14.00-18.00 uur (vanaf 13.00 uur ontvangst).

Meer informatie en aanmelden

• www.medicijngebruik.nl
• DGV, Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik, e-mail mv@dgvinfo.nl.
• Organisaties die de medicatieveiligheid willen verbeteren, kunnen ook deelnemen aan het Verbetertraject Medicatieveiligheid. In januari 2010 start de vierde ronde van het traject, deze keer met speciale aandacht voor polyfarmacie. Lees meer.

In deze vierde ronde werkt u, naast de algemene aandacht voor de medicatieveiligheid in uw organisatie, specifiek aan polyfarmacie (het gelijktijdig gebruik van vijf of meer geneesmiddelen). Veel ouderen hebben te maken met meerdere aandoeningen tegelijkertijd, waarvoor vaak medicatie nodig is. De kans op interacties en bijwerkingen stijgt met het toenemen van het aantal gebruikte medicijnen. Het vermijden van medicatiefouten is bij polyfarmacie extra lastig.

Voor wie is dit verbetertraject?

Alle organisaties uit de ouderenzorg, gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg kunnen meedoen aan het Verbetertraject Medicatieveiligheid. Er is plaats voor maximaal 20 organisaties. De vierde ronde van dit verbetertraject gaat in januari 2010 van start. Vanaf oktober 2009 vinden de intakegesprekken plaats.

Wilt u meer informatie of wilt u zich aanmelden?

• Alles over het Verbetertraject Medicatieveiligheid
• Voor meer informatie of aanmelden neemt u contact op met projectassistente Annemieke Koning, tel. (030) 789 23 19 of u stuurt een mail naar verbetertrajecten@zorgvoorbeter.nl.
• Aanvullende informatie en inspirerende voorbeelden van organisaties die u voorgingen, leest u in het boekje ‘Slik geen Medicatiefouten’. U kunt het boekje bestellen of downloaden via www.vilanswebwinkel.nl

Het invoeren van periodieke medicatiebeoordeling kan de behandeling van verpleeghuis- en verzorgingshuisbewoners die verschillende medicijnen gebruiken verbeteren. Dit kan geneesmiddelgebonden gezondheidsproblemen terugdringen en voorkomen en zo de kwaliteit van leven van verpleeghuiscliënten verbeteren. Periodieke medicatiebeoordeling kan het aantal medicatiefouten verlagen. Ook kan het zorgen voor minder medicatiegerelateerde problemen zoals valincidenten en maagbloedingen en ziekenhuisopnames als gevolg daarvan.

Periodieke medicatiebeoordeling (PMB)

Bij periodieke medicatiebeoordelingen wordt de medicatie van cliënten van verzorgingshuizen beoordeeld aan de hand van actuele medicatieoverzichten van de apotheker. Tijdens een gezamenlijk overleg tussen (ziekenhuis)apotheker, (verpleeghuis)arts en eventueel een vertegenwoordiger van de verpleging/verzorging worden eventuele medicatieveranderingen voorgesteld. De (verpleeghuis)arts bespreekt deze met de cliënt of diens wettelijke vertegenwoordiger en na overeenstemming zijn de voorgestelde veranderingen een feit. Na drie maanden wordt de verandering geëvalueerd en worden eventuele nieuwe medicatieveranderingen besproken. Dit wordt halfjaarlijks of jaarlijks herhaald.

Organisatiebreed dragen

De handreikingen van DGV beschrijven een stappenplan voor de aanpak voor de introductie en invoering van periodieke medicatiebeoordeling (PMB) bij cliënten in verpleeghuizen. Belangrijke voorwaarde is dat de introductie van de PMB zo breed mogelijk wordt gedragen. Dat betekent gedragen door alle betrokken functies én het management binnen de zorginstelling. Ook is het nodig een projectleider/coördinator aan te wijzen die het aanspreekpunt is voor alle betrokkenen.

Ervaringscijfers resultaten

Ervaringen met PMB leiden tot nu toe in verpleeghuizen tot gemiddeld één en in verzorgingshuizen tot gemiddeld twee medicatiewijzigingen per cliënt. In verzorgingshuizen is daarnaast gemeten dat het aantal geneesmiddelen met gemiddeld 10% afneemt. Ook leidt het daar tot een afname van het aantal te hoge doseringen, lagere geneesmiddelenkosten (gemiddeld 150 euro per cliënt per jaar) en minder medicatie-incidenten.

“De overdracht van medicatiegegevens tussen zorgverleners gaat nog lang niet altijd goed”, vertelt Marjon Woudstra, communicatiemedewerker bij het project Overdracht van medicatiegegevens in de keten. “Vaak noteren zij bijvoorbeeld niet dat medicatie is gestopt of gewijzigd en waarom. Als een patiënt dan bij een volgende zorgaanbieder komt, heeft die niet de meest actuele gegevens. En dat vergroot het risico op fouten.”

Conceptrichtlijn goedgekeurd

Om het aantal fouten bij de overdracht van medicatiegegevens te verkleinen, hebben de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) en het ministerie van VWS in 2005 het initiatief genomen voor een richtlijn. Zij vroegen organisaties uit het werkveld om met het opstellen hiervan aan de slag te gaan. In april 2008 hebben 18 partijen de conceptrichtlijn goedgekeurd.

Veel winst te behalen

“Natuurlijk hebben veel organisaties het druk en moeten ze al aan veel regels voldoen”, aldus Woudstra. “Maar het mooie is dat iedereen onmiddellijk de noodzaak van dit project inzag. Het patiëntenbelang staat altijd voorop en daarin kunnen we met de richtlijn nog veel winst behalen.” Er bestaan al diverse initiatieven voor het verbeteren van medicatieveiligheid, maar die worden niet altijd goed verspreid. Woudstra hoopt dan ook dat het project ertoe leidt dat organisaties slimme werkwijzen van elkaar gaan overnemen. “Het is toch zonde als ieder voor zich opnieuw het wiel gaat uitvinden. Daarom publiceren we op onze website ook ‘goede’ voorbeelden en interviews met praktijkervaringen.”

Veilige overdracht

De basis is dat elke zorgorganisatie een protocol heeft voor de overdracht van medicatiegegevens, gebaseerd op de conceptrichtlijn. Vanaf 1 januari 2011 moet bij elk ‘voorschrijfmoment’ een actueel medicatieoverzicht beschikbaar zijn. Daarnaast moet er bij een spoedopname en bij overdracht naar een volgende schakel zo snel mogelijk, maar zeker binnen 24 uur, een actueel medicatieoverzicht beschikbaar zijn. “De nadruk ligt op de samenwerking tussen zorgverleners”, aldus Woudstra. “De boodschap is: bedenk dat als jouw patiënt naar een volgende zorgverlener gaat, die de meest recente informatie nodig heeft. En ga altijd in gesprek met je patiënt, zodat je zeker weet dat de medicatiegegevens kloppen.”

Actueel medicatieoverzicht

Het medicatieoverzicht bevat volgens de conceptrichtlijn de registratie per patiënt van alle geneesmiddelen, al dan niet op recept. Ook staan hierop relevante gegevens over het gebruik daarvan. Sommige organisaties hebben de overdracht al best goed geregeld. “Alleen bevat het overzicht vaak slechts een deel van de gegevens, terwijl wij bijvoorbeeld ook alcohol- en drugsgebruik en wijzigingen in medicatie willen vastleggen”, zegt Woudstra.

Bij voorkeur digitaal

Een digitaal systeem werkt het beste voor het bijhouden van een actueel medicatieoverzicht, omdat je dan gemakkelijk gegevens kunt doorzenden. “Het helpt natuurlijk enorm als gegevens digitaal kunnen worden opgeslagen en opgevraagd, zoals het EPD voorstaat. Maar je kunt het actuele overzicht ook uitprinten en meegeven aan je cliënt, wanneer hij naar een andere zorgverlener gaat”, legt Woudstra uit. Om te zorgen voor aansluiting bij de landelijke digitale ontwikkelingen, is ook Nictiz bij het project betrokken. “Onder andere via hen benaderen we softwareleveranciers, die ervoor moeten zorgen dat bestaande systemen worden aangepast. En we stimuleren dat organisaties ook zelf daarover met hun leverancier in gesprek gaan.”

Betrokken partijen

De conceptrichtlijn is opgesteld door de volgende partijen: ActiZ, GGZ Nederland, IGZ, KNMG, KNMP, LEVV, LHV, NFU, NHG, Nictiz, NPCF, NVVA, NVZ, NVZA, Orde, V&VN, VWS en ZN. Inmiddels nemen ook FNT, VGN en NMT deel aan de projectgroep. De conceptrichtlijn geldt voor alle sectoren en voor elke situatie waarin medicatie wordt voorgeschreven, gewijzigd of gestopt.

Meer weten?

Wilt u meer informatie of bijvoorbeeld ervaringen lezen van andere organisaties? Kijk dan op www.medicatieoverdracht.nl

Een van de instellingen die gebruikmaakt van het niet-storen-hesje is het verpleeghuis Norschoten in de gemeente Barneveld. De medewerkers die de medicijnronde doen, dragen een oranje veiligheidshesje met ‘niet storen’ erop. Bij het nalopen van het medicatiebeleid was duidelijk geworden dat de nodige medicatiefouten ontstonden doordat de medewerker door vragen en andere interrupties werd afgeleid. “Tijdens een gemiddelde ronde werd de medewerker 24 keer gestoord’’, vertelt Rita van de Molen van het verpleeghuis. “Sinds we met de hesjes werken, is het aantal fouten snel en drastisch teruggelopen.’’

Interesse in een niet-storen-hesje?

Prosonshop uit Ermelo, leverancier van bedrijfskleding, vindt het zo’n goede oplossing tegen medicatiefouten dat het gratis 200 fluorescerende hesjes ter beschikking stelt. Wilt u voor uw instelling of organisatie ook een gratis hesje aanvragen? Dan kunt u zich tot 1 september (het liefst via e-mail) wenden tot:

Prosonshop Ermelo
T.a.v Wim van der Kooi
0341- 498254
wvdkooi@prosonshop.nl

Of ga naar de webshop van Prosonshop

Dat blijkt uit een onderzoek van De Boer Consultancy, dat is gehouden op verzoek van kennisinstituut voor de langdurende zorg Vilans en DGV, instituut voor verantwoord medicijngebruik. Het consultancybureau bekeek drie rondes van het verbetertraject Medicatieveiligheid waaraan 35 instellingen hebben meegedaan. Consultant Willem De Boer berekende de tijd en kosten die de extra aandacht voor het terugdringen van medicatiefouten met zich meebrengt en zette dat af tegen de opbrengsten.

Binnen vier jaar terugverdiend

De conclusie luidt dat binnen drie à vier jaar de extra kosten zijn terugverdiend. Daarna begint het ‘verdienen’, zo zei De Boer onlangs bij de presentatie van de Businesscase Medicatieveiligheid in Utrecht. De deelnemende instellingen brachten namelijk het aantal medicatie-incidenten gemiddeld met ruim vijftig procent terug.

Blijvend plezier

Door het veel lagere aantal medicatiefouten zijn minder tijdrovende herstelacties nodig, zoals contact zoeken met de huisartsenpost of invullen van ‘foutmeldingen’. Daar heeft het personeel en de instelling blijvend plezier van. “Daarmee is er een zakelijke rechtvaardiging om met het verbetertraject aan de slag te gaan”, aldus Willem de Boer. “Per jaar zijn de organisaties gemiddeld 100 uur minder kwijt aan de afhandeling van fouten en een efficiëntere werkwijze levert nog eens 20 uur tijdwinst op.”

Aanraden

Het verbetertraject levert naast zakelijke winst ook meer kennis op. Over geneesmiddelen maar ook over hoe het interne proces functioneert rond het verstrekken van medicijnen. Doordat de zwakke plekken zijn ondervangen, hoeven medewerkers zich ook veel minder vaak schuldig te voelen over incidenten en dat verhoogt het werkplezier. Maar liefst 95 procent van de deelnemende projectleiders raadt het volgen van het verbetertraject van Zorg voor Beter dan ook aan.

Imago

Willem de Boer benadrukt nog een belangrijke reden om het aantal incidenten te beperken: imago. Een noodlottig incident kan breed worden uitgemeten in de media en dat heeft desastreuze gevolgen voor het imago van een instelling. “Dat alleen al kan een goede reden zijn om de kans op incidenten zo klein mogelijk te maken”, aldus De Boer.