In de geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg is een schat aan kennis opgebouwd die kan helpen om psychische problemen te voorkomen en terug te dringen. Zorgorganisaties en –professionals gebruiken deze kennis op het gebied van onderzoek, preventie en zorg echter nog lang niet altijd in de praktijk. Een van de oorzaken is dat zij die kennis niet zo gemakkelijk kunnen vinden.

Breed scala aan projecten

ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie, heeft daarom vrijwel alle projecten die ze sinds 2004 heeft gefinancierd op internet gezet. De organisatie financiert een breed spectrum aan projecten: van fundamenteel en strategisch onderzoek tot projecten ter verbetering van de zorg in de dagelijkse praktijk.

Makkelijk zoeken

Aan de projecten in de database zijn trefwoorden toegekend om het zoeken te vergemakkelijken. Ze zijn gegroepeerd op type aandoening, doelgroep en type hulpverlening/preventie. Zoeken op combinaties is ook mogelijk. Het gaat om projecten op het terrein van de geestelijke gezondheidszorg in brede zin. Ook projecten over gedragsproblemen bij jongeren staan bijvoorbeeld in de database. Hetzelfde geldt voor onderzoek dat zich niet direct richt op de zorg, maar op achterliggende neurologische processen.

De database ggz en verslaving is voor iedereen toegankelijk op www.zonmw.nl/ggz.

De serie geeft een portret van de drie zorgboerderijen en de mensen die er werken. Bijvoorbeeld mensen met een psychische beperking of achtergrond als burn-out of depressie, ex-verslaafden, ouderen met dementie of Alzheimer en autistische kinderen en volwassenen. Door het werken in de buitenlucht komen zij tot innerlijke rust en zelfvertrouwen. Bij het werken staat productie overigens niet voorop.

Maandag op Nederland 2

De zes afleveringen van Boer & Zorg zijn vanaf maandag 2 november wekelijks te zien bij de RVU (met uitzondering van 23 november), Nederland 2, 19.55 uur.

“Op het sociale vlak, betaald werk en zingeving is voor de ggz-cliënt in de langdurige zorg nog een wereld te winnen”, zegt Hans Kroon. Hij is projectleider van de Monitor langdurige ggz. Voor deze monitor heeft het Trimbos-instituut gebruik gemaakt van de gegevens van een aantal regionale zorgmonitors. Daarom moeten de resultaten van deze monitor volgens Kroon met de nodige voorzichtigheid worden bekeken: ze leveren niet per se een representatieve landelijke steekproef op.

Zingeving en ontplooiing

Toch is een tendens zichtbaar. De basale behoeften, zoals zorg voor het huishouden, voeding, veiligheid, uitkeringen en informatieverstrekking over de behandeling, blijken voor veel patiënten redelijk te worden vervuld. Maar als het gaat om gezelschap, intieme relaties, zingeving en herstel, activiteiten overdag, en psychisch welbevinden, blijken de zorgbehoeften voor ggz-cliënten minder goed te worden vervuld.

Hoop voor de toekomst

Kroon ziet wel enige hoop voor deze patiëntengroep. “Via de Zorg voor Beter-trajecten zijn goede resultaten te boeken. Zeker als daarbij het belang van de ervaringsdeskundige goed wordt onderkend.” In de monitor zelf wordt geconcludeerd dat onderlinge steun en lotgenotencontact mogelijk goede ingangen vormen om tegemoet te komen aan de onvervulde zorgbehoeften van patiënten. Binnenkort publiceert het Trimbos-instituut effectonderzoeken over dit onderwerp.

Lees hier de Monitor van het Trimbos-instituut (pdf, 223.39KB)

Bron: Psy, over geestelijke gezondheid en verslaving

ZonMw heeft twee verbeterprogramma’s voor de ggz en verslavingszorg: het LAK (Landelijk Actieprogramma Kwaliteit) voor de cure en Zorg voor Beter voor de care. Bij Zorg voor Beter is de ggz een onderdeel. Het LAK richt zich geheel op ggz en verslavingszorg.

Vernieuwende projecten

‘Verbeter mee’ geeft een beeld van vernieuwende projecten in zowel de curatieve zorg als de care. De initiatieven in de projecten zijn erop gericht mensen te laten deelnemen aan het maatschappelijk leven. Andere initiatieven leiden tot effectievere behandelingen.

Rode draad

Veiligheid is een belangrijk thema in de zorg, ook daarover gaat deze publicatie. De rode draad is de route van kennis naar praktisch handelen tot en met de borging van nieuwe werkwijzen.

Twee verbeterprogramma’s

De twee verbeterprogramma’s binnen ZonMw hebben als doel om kennis versneld in de praktijk te brengen. Op die manier leveren ze een substantiele bijdrage aan kwaliteitsverbetering.

U kunt de publicatie ‘Verbeter mee’ kosteloos opvragen of downloaden.

“We hebben een sterke ‘herstelvisie’ die we officieel in ons beleid wilden opnemen. Een reorganisatie was een goede aanleiding, omdat er dan toch al veel verandert”, zo vertelt Spencer Zeegers, stafmedewerker bureau zorgontwikkeling van GGZ Oost Brabant. “We hebben onze concrete plannen uitvoerig besproken tijdens het intakegesprek voor het verbetertraject. Onze plannen sloten goed aan bij het traject. Na het vormen van drie teams, waarbij vijf locaties betrokken waren, en het vinden van kartrekkers en ervaringsdeskundigen gingen we vol enthousiasme aan de slag.”

Zelfde onderwerp, verschillende doelen

Op de startconferentie formuleerden de verschillende teams hun doelen. Zeegers: “Leuk was dat die heel divers waren. Helmond wilde meer aandacht voor privacy in de woonomgeving, Veghel koos voor meer betrokkenheid van familie en aanpassing van huisregels en de bewoners van de instelling in Oss moesten meer keuzevrijheid en –mogelijkheden krijgen. Bij iedere overweging werd een analyse gemaakt: wat doen we goed en wat kan beter? Zo stelden we de doelen steeds scherper.”

Weerstand overwinnen

Ook de aanpak van de teams was heel verschillend. “In Veghel bijvoorbeeld maakte iedereen eerst uitgebreid kennis met het onderwerp herstelgerichte zorg. Zodat zowel medewerkers als cliënten precies wisten waar het over ging. Daarna gingen ze om de keukentafel. Wat wilden de cliënten? Toen bleek bijvoorbeeld dat zij de woonkamer saai vonden en graag een voetbaltafel wilden. Om aan die wensen te voldoen moesten soms weerstanden worden overwonnen. Zo mochten voorheen geen vrienden van bewoners logeren. Terwijl dat een van de grootste wensen was van een jongen omdat zijn vriendin ver weg woont. Lastig, want als de een het mag, wil de ander het ook. Nu mag het wel en blijkt dat het echt geen chaos wordt”, zo lacht Zeegers.

Meer privacy, meer eigen leven

Ook in Helmond moesten medewerkers weerstand overwinnen. “Een aanpassing daar was dat medewerkers niet langer zomaar de kamer van een cliënt in mochten lopen. Veelgehoorde opmerking: ‘Maar wat als er nu iets ergs gebeurd is?’ Die angst is overwonnen en nu werkt het. Iedereen is eraan gewend en de bewoners hebben meer privacy en meer een eigen leven. Herstelgerichte zorg is tenslotte een manier voor cliënten om weer te leren zelf hun leven in te richten, net zoals dat straks in de maatschappij gebeurt.”

Grote rol bewoners

Hoewel de doelen divers zijn, hebben de bewoners van alle drie de instellingen een grotere rol gekregen. “Wil je weten wat hun wensen zijn, dan moet je toch met hen praten”, aldus Zeegers. Helmond hield daarom een bewonersonderzoek naar hun wensen, waarvan de uitkomsten worden opgenomen in het plan van de bewoner. Oss heeft op basis van interviews een wooncatalogus gemaakt. Daarin staat alles wat je als bewoner wilt weten over je nieuwe huis. Doordat er een website aan de catalogus gekoppeld is kunnen nieuwe bewoners de informatie ook gemakkelijk samen met familie doornemen. “En cliënten zijn blij met die grote rol. Een bewoner uit Oss was bij haar eigen evaluatie aanwezig en wilde zelfs een foto maken van de bijeenkomst. Zo blij was ze ermee! Als bewoners meer kansen en mogelijkheden krijgen dan nemen ze die ook. En als ze serieus genomen worden doen ze dat goed ook.”

Eindelijk weer inhoud

Niet alleen bewoners zijn volgens Zeegers belangrijk in het traject. “Je moet een enthousiast team bij elkaar zoeken met goede kartrekkers. Ook experts van buiten inschakelen kan goed werken, bijvoorbeeld ervaringsdeskundigen van een andere organisatie. Belangrijk is bovendien dat je dicht bij de werkvloer blijft. Daar moet het toch gebeuren. De grote winst zie je nu trouwens ook bij verpleegkundigen. Die zijn blij dat ze eindelijk iets kunnen doen op inhoudelijk terrein voor de cliënt, de managementtaken gingen de afgelopen jaren toch wat overheersen.”

Methode hergebruiken

Op dit moment verankeren en verspreiden de teams de resultaten in de organisatie. “En niet alleen de resultaten, ook de methode. Zo’n kortcyclisch proces bijvoorbeeld kun je ook inzetten voor een onderwerp als medicatieveiligheid. Zorg dat je goede doelen formuleert, enthousiaste mensen bij elkaar zet en roep de nodige expertise in van buitenaf. Die werkwijze kun je voor ieder onderwerp hanteren. Nog een ingrediënt: ruimte nemen en geven. Ook door het management. Een van onze hoofden heeft bijvoorbeeld twee medewerkers acht uur per week vrijgeroosterd om hun succesverhaal over het verbetertraject in andere teams te vertellen. Zo kan er weer een nieuw succesverhaal ontstaan.”

Vragen, klachten en voorbeelden

Pvp-online geeft antwoord op vragen en klachten van cliënten in de ggz. Verder geeft de site praktische voorbeeldbrieven. De site richt zich vooral op ambulante cliënten in de ggz: mensen die niet zijn opgenomen in een instelling. Cliënten die wel zijn opgenomen kunnen met hun vragen rond rechten terecht bij de vertrouwenspersoon van hun instelling. Deze vertrouwenspersonen werken bij instellingen maar zijn in dienst van Stichting PVP. Zo krijgen cliënten in de zorg onafhankelijk advies, informatie en ondersteuning bij het handhaven van hun rechten.

Onderwerpen

Vragen die vaak gesteld worden aan patiëntenvertrouwensperonen (pvp’en) gaan over privacy, dossiers, opname en het indienen van klachten. Hier besteed de site dan ook aandacht aan. In de toekomst koen waarschijnlijk ook nog andere onderwerpen aan de orde.

Onderzoek

Het project wordt gesubsidieerd door ZonMw in het kader van Zorg voor Beter. Ggz-cliënten hebben geadviseerd bij het ontwikkelen van de site. Stichting PVP gebruikt de website ook om te onderzoeken of er werkelijk meer cliënten worden bereikt als de informatie op een toegankelijke manier wordt aangeboden.

Teams van 23 ggz-organisaties hebben een jaar lang aan het verbetertraject gewerkt. Zij werden begeleid door het Trimbos-instituut.

Visie, informatie en deskundigheid

Op 2 februari was de slotconferentie van de teams van de tweede ronde. Hier bleek het succes van het verbetertraject. De verbeterteams hebben veel aandacht besteed aan visieontwikkeling, informatieverstrekking en deskundigheidsbevordering op het gebied van herstelgerichte zorg.

Cliënten betrokken

Het succes van het verbetertraject bleek ook uit een hoger gemiddelde eindscore op de ROPI, een instrument dat meet in hoeverre organisaties herstelgerichte zorg leveren. Cliënten werden in het verbetertraject nadrukkelijk betrokken bij het opstellen van hun begeleidingsplan.

Allerlei initiatieven

Ook kwamen organisaties met veel initiatieven. Met ondersteuning van ervaringsdeskundigen hebben diverse deelnemers herstelgroepen voor cliënten opgezet. Op andere plekken kregen cliënten een rol bij herstelgerichte teamcoaching. Ook is geïnvesteerd in de verbetering van de leefomgeving van cliënten. Bij een instelling werd een teampost vervangen door een open balie om de fysieke afstand tussen cliënten en medewerkers op te heffen.

Derde ronde

Begin dit jaar is de derde ronde begonnen. Dertig teams namen op 26 maart deel aan de startconferentie. Deze ronde combineert de thema’s herstel en sociale participatie. Dit verbetertraject van Zorg voor Beter loopt tot medio 2010.

De eisen die we aan het uiterlijk stellen zijn niet hoog – het moet vooral heel rustig ogen, duidelijkheid bieden over hoe de site in elkaar zit en passen bij de huisstijl van de Stichting PVP. Er komen veel portretfoto’s op te staan. Gezichten, mensen, persoonlijkheid, herkenbaarheid moet dat uitstralen; net als op onze serie informatiefolders over rechten in de psychiatrie. Een eerste versie van het ontwerp is nu klaar, en al heel mooi.

Informatie ontwikkeld

Maar het gaat niet om uiterlijkheden alleen; de informatie die de gebruiker straks bij de Digitale PVP kan vinden, moet ook verder worden ontwikkeld. Een groep patiëntenvertrouwenspersonen buigt zich daarover. Het werk dat wij doen moet worden opgedeeld en opgesplitst in duidelijke, herkenbare thema’s. Die worden weer in thema’s en subthema’s verdeeld en uiteindelijk leidt dat tot een lijst van 10 vragen per subsubthema. Bijvoorbeeld: thema ‘privacy’, daarbinnen subthema ‘informatie’, daarbinnen subsubthema ‘onzorgvuldig met informatie’, daarbinnen de vraag: ‘mijn psychiater heeft informatie over cliënten zichtbaar op zijn bureau liggen. Wat kan ik doen?’ Of: subsubthema ‘gegevens over mij opvragen’, daarbinnen de vraag ‘mag mijn psychiater informatie over mij opvragen bij mijn huisarts?’

Eigen werk analyseren

Het is niet makkelijk om deze opsplitsing te maken; je moet je eigen werk tot in de puntjes analyseren, een indeling geven, en daarbij niet denken vanuit hoe je het zelf het handigst vindt, maar hoe een cliënt zou zoeken op de site. Bijvoorbeeld een vraag over dossierinzage (‘er is een verpleegkundige aanwezig terwijl ik mijn dossier inzie. Is dat verplicht?’) kan voor een cliënt gezocht worden onder het thema ‘privacy’. Veel vragen komen daarom op twee of meer plekken voor, om het zo makkelijk mogelijk te maken.

Vragen en antwoorden

Met de indeling wordt ook de inhoud zelf gestructureerd: een vast format vormt de basis voor alle antwoorden op alle vragen. In de komende weken en maanden gaan pvp’s aan de slag om alle vragen (en dat zijn er honderden) van een goed antwoord te voorzien, dat niet te lang is, geen nutteloze informatie geeft, maar wel volledig en duidelijk. De antwoorden gaan bestaan uit een deel informatie (het sec antwoord op de vraag) en een deel advies (aanvullende informatie).

Cliëntenpanel

En om zeker te wetten dat we op het goede spoor zitten, gaan we in januari nogmaals een cliëntenpanel organiseren, om de mening van de toekomstige gebruiker te vragen over de indeling, én de formulering van de thema’s en de vragen, én de inhoud. En natuurlijk de duidelijkheid en functionaliteit van het ontwerp. Want uiteindelijk is het in de eerste plaats de gebruiker die er tevreden over moet zijn.

Het voorstel vervangt de huidige Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ). Om de risico’s weg te nemen kan de rechter straks één zorgmachtiging afgeven met een keuze uit verschillende vormen van verplichte zorg, bijvoorbeeld een ambulante behandeling, verzorging of begeleiding. Gedwongen opname blijft bestaan. Anders dan nu, zal de rechter zich ook vooraf uitspreken over dwangbehandeling.

Crisismaatregel

Een commissie van deskundigen adviseert de rechter bij de keuze voor de juiste zorg. In spoedeisende gevallen waarin niet gewacht kan worden op een zorgmachtiging kunnen zorgverleners voortaan een beroep doen op een crisismaatregel. Deze maatregel vervangt de inbewaringstelling.

Voorkomen van dwang

Het voorkomen van dwang krijgt voorrang. Eerst moeten alle mogelijkheden voor vrijwillige zorg volledig worden benut. Dwang mag niet uit onmacht worden toegepast, zo stellen de ministers. Er moet kwalitatief goede (vrijwillige) zorg zijn met aandacht voor de persoonlijke beleving en ervaring van mensen met een psychische stoornis. Het doel is om effectieve en een passende vorm van zorg aan de patiënt te bieden.

Versterkt

Het wetsvoorstel moet een oplossing bieden voor de belangrijkste knelpunten die zich in de praktijk voordoen. De positie van de patiënt wordt versterkt. Zo kan de hulpverlening beter inspelen op de zorgbehoefte van de patiënt. In de huidige regeling staat opname van de patiënt centraal. Straks wordt opname één van de mogelijkheden in de zorgketen. Ook ambulante zorg is een optie, die aansluit bij de organisatie van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) in Nederland.

Meer informatie en het wetsvoorstel

• website van ministerie van Justitie