Als iemand langdurig te weinig eiwit en energie binnenkrijgt is dat schadelijk voor de gezondheid – daarover bestaat geen twijfel. Onduidelijk is echter waar precies de grens ligt: wanneer is sprake ondervoeding? Er is geen eenduidige definitie van ondervoeding en een betrouwbare methode om ondervoeding vast te stellen ontbreekt. Zo blijkt uit het advies van de Gezondheidsraad.

Effectiviteit onduidelijk

Ook over de effectiviteit van voedingsinterventies is nog veel onduidelijk. Er is veel onderzoek op dit gebied, maar de kwaliteit daarvan is onder de maat. Dus of bijvoeding leidt tot gezondheidswinst (bijvoorbeeld een kortere opnameduur of een lager overlijdensrisico) is niet te zeggen. De huidige aanpak van ondervoeding bij ouderen is gebaseerd op het idee dat het altijd zinvol is ondervoeding te behandelen. Het is echter maar de vraag of dat klopt.

Gedegen onderzoek nodig

Volgens de Gezondheidsraad is aandacht voor een goede voedingsstatus van ouderen waardevol en moet deze niet verloren gaan. Ondervoeding is namelijk potentieel een belangrijk probleem. Wel is gedegen wetenschappelijk onderzoek nodig om inzicht te krijgen in de omvang en meest effectieve aanpak ervan. Volgens de raad is samenwerking tussen instellingen nodig om op dit terrein hoogwaardig onderzoek van voldoende en omvang en duur uit te kunnen voeren.

Bron en meer informatie: www.gezondheidsraad.nl

Hoe kun jij als verzorgende gezondheidsrisico’s beperken? Daarvoor heeft V&VN in opdracht van ActiZ een praktische aanpak gemaakt. Deze aanpak ondersteunt je bij het signaleren van mogelijke gezondheidsrisico’s bij depressie, medicatie, incontinentie, voeding en decubitus. Meer leren? Kom dan naar de Week van de Verzorging.

Tijdens de Week van de Verzorging van 10 – 14 oktober kun je de workshop Risicosignalering volgen op:

• 10 oktober in Hengelo
• 11 oktober in Simpelveld
• 13 oktober in Duivendrecht

Workshop

In de workshop komt de ontwikkelde poster en de verschillende werkbladen aan de orde. Deze middelen helpen je bij het signaleren van gezondheidsrisico’s bij cliënten. Ze geven aan welke signalen je serieus moet nemen. En welke vervolgacties verstandig zijn en hoe je het beste kunt handelen bij depressie, medicatie, incontinentie, voeding en decubitus.

Week van de Verzorging

Naast deze workshop kun je als verzorgende nog meer workshops tijdens de Week van de Verzorging bijwonen, zoals over de toekomst van je beroep. In de bijeenkomsten laten collega’s mooie projecten zien, waarmee zij de zorg verbeteren. Je raak geïnspireerd door ‘het goede gesprek’. Lees meer op www.weekvandeverzorging.nl

In overleg met verschillende organisaties uit de sector zijn de volgende thema’s geselecteerd:

• omgaan met probleemgedrag
• handelingsgerichte diagnostiek
• medicatieveiligheid
• ouder wordende cliënten
• gezondheid
• seksualiteit en seksueel misbruik
• goed gebruik van het ondersteuningsplan
• LVG en verslaving
• zeggenschap
• ontwikkelingsgericht ondersteunen

Naast deze tien inhoudelijke thema’s wordt in dit programma ook gewerkt aan de versterking van de kennisinfrastructuur.

Leernetwerken

De eerste twee leernetwerken, omgaan met probleemgedrag en handelingsgerichte diagnostiek, zijn onlangs gestart. In september volgt een leernetwerk over medicatieveiligheid. De overige thema’s volgen daarna.

Betrokken partijen

Het verbeterprogramma wordt uitgevoerd door CBO/TNO, VGN, Vilans en verschillende andere partners. De inhoud van het programma wordt in nauwe samenwerking met de VGN specifiek voor de gehandicaptenzorg ontwikkeld. Het programma wordt gefinancierd door ZonMw. ZonMw heeft in totaal 3 miljoen euro voor dit programma in de sector beschikbaar gesteld.

Meer informatie

Kennisplein Gehandicaptensector

Medewerkers, verzorgenden, voedingsassistenten, diëtisten en cliënten kunnen met de toolkit aan de slag om de maaltijdambiance en het signaleren van ondervoeding te bevorderen én verbeteren. De praktische instrumenten in de toolkit, zoals de focus- en ervaringskaarten, miniposters en het spel ‘Smaken verschillen!’ maken de medewerkers ook bewust van het belang van eten en drinken.

Spel ‘Smaken verschillen!’

Het spel ‘Smaken verschillen!’ is bedoeld voor cliënten en medewerkers samen. Cliënten krijgen ruimte om te praten, ervaringen uit te wisselen en verbeterpunten aan te geven. Medewerkers krijgen inzicht in de huidige en voormalige eet-, drink- en ambiancebehoeften van de cliënt. Maar de focus ligt ook op de risico’s, signaleren en het voorkomen van ondervoeding.

Hoe werk je in de praktijk met de toolkit?

Na de bewustwording volgt het verbeteren in de praktijk. De actieklapper in de toolkit bevat alle instrumenten om een verbetertraject op te zetten rond eten en drinken. In de klapper staat duidelijk hoe, wanneer en welke instrumenten ingezet kunnen worden. Met verschillende meetinstrumenten, zoals de observatielijst maaltijdambiance, Quickscan ondervoeding signaleren en SNAQrc, brengt u doelgericht de huidige situatie in kaart. Het doel van deze instrumenten is te meten of wat je doet ook daadwerkelijk verbeterd is.

Subsidie van ZonMw

De toolkit is ontwikkeld met behulp van subsidie van ZonMw. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren.

Volgens Anja Evers en Hinke Kruizenga van de Stuurgroep Ondervoeding is deze lichte daling te danken aan de voortdurende aandacht voor ondervoeding. Het Zorg voor Beter Verbetertraject Eten en Drinken heeft in zorgcentra voor een dalende lijn gezorgd. Ook de herkenning van ondervoeding is gestegen: van vijftig naar zeventig procent. In verpleeghuizen is 25 procent van de bewoners ondervoed en heeft 40 procent een matige voedingstoestand. In de thuiszorg is 15 tot 25 procent ondervoed.

Herkennen is behandelen

In de helft van de gevallen wordt ondervoeding niet herkend en dus ook niet behandeld. Met het voorkomen van ondervoeding zijn veel belangen gediend. In de ouderenzorg zijn de vitaliteit en gezondheid van de bewoners beter en de kwaliteit van hun leven hoger. Door alle inzet is de screening op ondervoeding zeker toegenomen, benadrukken Evers en Huizinga: “We moeten blijven hameren op het vroegtijdig herkennen en adequaat behandelen van ondervoeding. Screenen en wegen blijft belangrijk, evenals een ruime aandacht voor de ambiance rond de maaltijd.”

Gebruik de screeningslijst

Dat de screening op ondervoeding is toegenomen, is mede te danken aan de screeningslijst die Hinke Kruizenga ontwikkelde: drie vragen waarmee ondervoeding kan worden herkend. Steeds meer zorginstellingen gebruiken deze SNAQ (Short Nutritional Assessment Questionnaire); verpleeg- en verzorgingshuizen herkennen ondervoeding met de SNAQRC (for Residential Care). Het vragenlijstje is gemakkelijk en snel te gebruiken en er is een behandelplan aan gekoppeld.

[bron: Tijdschrift Gastvrije Zorg]

De signaleringslijst is een praktisch hulpmiddel om slikproblemen te achterhalen. Begeleiders krijgen door het invullen van acht vragen een goede indicatie of hun cliënt een slikprobleem heeft. In dat geval volgt het concrete advies om op korte termijn een arts en/of logopedist te raadplegen.

Veel slikproblemen

Bijna de helft van de mensen met een verstandelijke beperking die ouder is dan 50 jaar heeft een slikprobleem. Slikproblemen hebben een grote invloed op de gezondheid en het welbevinden van een cliënt. Door het verslikken kan ondervoeding, uitdroging of longontsteking ontstaan. In sommige gevallen zelfs met de dood tot gevolg. Verslikken kan ook leiden tot stikken.

Signalen niet herkend

Het verslikken wordt vaak niet herkend door begeleiders, omdat de signalen niet voldoende bekend zijn. “Wij associëren slikproblemen met verslikken en proesten, terwijl bij deze groep mensen slikproblemen zich vaak op een andere manier uiten”, aldus logopedist Annemarie Helder van Gemiva-SVG Groep, die de signaleringslijst ontwikkeld heeft. “Langzaam eten, weinig tot geen eetlust hebben, longproblemen of regelmatig koorts hebben zijn een greep uit mogelijke signalen van slikproblemen.”

Kennisplein Gehandicaptensector

Het onderzoeksproject ‘Signaleren van verslikken’ is als kenniswerkplaats uitgevoerd binnen het Kennisplein Gehandicaptensector. Gemiva-SVG Groep heeft de signaleringslijst ontwikkeld met behulp van kennis en ervaring van deskundigen waaronder logopedisten en begeleiders. Het Kennisplein is een initiatief van VGN, Vilans en MEE Nederland, maar de sector is eigenaar van het plein. Fonds NutsOhra financiert projecten in de gezondheidszorg, waaronder de ontwikkeling van deze signaleringslijst.

Bron: www.vilans.nl

Dat blijkt uit een onderzoek dat de Wageningen Universiteit deze zomer heeft gehouden op verpleeghuislocaties van zorginstelling BrabantZorg in Oss en Veghel. De ministeries van LNV en VWS financierden het onderzoek.

Smaakvol en biologisch

In totaal deden bijna zeventig ouderen mee aan het onderzoek. De cliënten in Veghel kregen gedurende enkele maanden aangepaste maaltijden: met smaakvolle, biologische producten, een optimale maaltijdpresentatie én een goede ondersteuning aan tafel door het personeel. Voor de ouderen in Oss veranderde er niets.

Aangekomen

In Veghel werd 32 procent meer groenten, 29 procent meer zetmeel en 76 procent meer appelmoes gegeten. Dit leidt volgens de onderzoekers niet alleen tot minder gewichtsverlies, maar mensen komen zelfs in gewicht aan (op jaarbasis 6 tot 7 kilo). Hierdoor hebben cliënten in de toekomst waarschijnlijk minder dure dieetproducten nodig. Dit compenseert de extra kosten veroorzaakt door het gebruik van biologische producten.

Succesvolle verbeteracties

Brabantzorg, waar de deelnemende verpleeghuizen uit Oss en Veghel onder vallen, deed eerder mee aan het Verbetertraject Eten en Drinken van Zorg voor Beter. In dit traject leerden instellingen werken aan ondervoeding door beter te luisteren naar de wensen en voorkeuren van cliënten én door de ambiance rond de maaltijd te verbeteren. Zo maakten in totaal 62 verpleeg- en verzorgingshuizen en 11 instellingen voor verstandelijk gehandicapten van eten weer een feest.

Het Verbetertraject Eten & Drinken van Zorg voor Beter vormde een belangrijke impuls voor de bewustwording en het beter leren omgaan met eten en drinken in de zorg. In dit programma zijn veel instrumenten en producten ontwikkeld zoals richtlijnen voor verantwoorde vocht- en voedselvoorziening, instrumenten voor screening op ondervoeding en een e-learningmodule.

Zorg voor Beter II

In Zorg voor Beter II geven de Rotterdamse Hogeschool en het LEVV hier een vervolg aan. Met een implementatieproject bevorderen zij de verdere verspreiding en implementatie van de beschikbare instrumenten en slaan daarbij twee vliegen in één klap. Zorgorganisaties ontvangen ondersteuning bij het implementeren van zorgverbeteringen en studenten van ROC’s en HBO’s leren de vaardigheid van het implementeren die ze later in hun beroepsuitoefening weer verder in kunnen zetten.

Kwaliteitsverbetering en onderwijspakket

Acht verbeterteams zullen aan de slag gaan in vijf verpleeghuizen en drie thuiszorgorganisaties in de regio Rotterdam. De verbeteracties moeten bijdragen aan een meetbare verbetering van de kwaliteit van zorg rond eten en drinken. In aanvulling op dit traject wordt ook gekeken naar de mogelijkheid om ook de ziekenhuissector bij de verbeteracties te betrekken. Ook op geriatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen is ondervoeding een groot probleem.

Voor het onderwijs levert het project naast uitdagende stages tevens een onderwijspakket op, bedoeld voor docenten aan faculteiten Gezondheidszorg en ROC’s.

(bron: LEVV)

De verpleeg- en verzorgingshuizen gingen aan de slag onder het motto ‘Zien eten, doet eten’. Instellingen in de verstandelijk gehandicaptensector deden dat onder de noemer ‘Bijzonder smakelijk!’

Eten en drinken

Eten en drinken is voor beide sectoren een belangrijk thema. Zo is ongeveer een kwart van de bewoners van verpleeg- en verzorgingshuizen ondervoed. Bij een nog groter deel bestaat een reëel risico op ondervoeding. Een ernstige bedreiging van de kwaliteit van leven omdat het allerlei complicaties kan veroorzaken. In de verstandelijk gehandicaptensector moet er vooral aandacht komen voor de keuzemogelijkheden van cliënten. En ook overvoeding en slikproblemen vragen daar aandacht en werden aangepakt tijdens het verbetertraject.

Resultaten Zien eten, doet eten

Deelname aan het verbetertraject heeft in verpleeg- en verzorgingshuizen geleid tot 50% minder onvrijwillig gewichtsverlies. Ondervoeding is in verpleeghuizen met 24% gedaald, verzorgingshuizen blijven hierin iets achter. Andere resultaten:

• structurele betrokkenheid van cliënten(raden) bij zorg om eten en drinken
• bewustzijn medewerkers van belang bij eten en drinken van cliënten
• wensen van cliënten beter gehoord
• betere sfeer tijdens de maaltijden

Resultaten Bijzonder smakelijk

In de verstandelijk gehandicaptensector staat eten, drinken en bewegen nu goed op de kaart dankzij het verbetertraject. Daarbij is gekeken naar de rol en verantwoordelijkheden van alle betrokkenen. Daarnaast is er meer en betere samenwerking tussen betrokken partijen en is eten en drinken inmiddels een bespreekbaar onderwerp. Cliënten worden meer betrokken bij het eten en drinken en zij kregen meer keuzemogelijkheden.

Verzorgenden reageren meestal naar hun beste vermogen op het gedrag van de cliënt, maar de cliënt kan vaak niet aangeven waarom hij zich zo gedraagt. Om verzorgenden houvast te bieden en te leren effectiever om te gaan met het gedrag ontwikkelde de kenniskring Transities in Zorg (TiZ) de richtlijn ‘Omgaan met afweergedrag bij eten en drinken van bewoners met dementie’.

Toepassen richtlijn

Het toepassen van de richtlijn blijkt in de praktijk niet vanzelfsprekend. Daarom ontwikkelde het Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzorging (LEVV) in samenwerking met TiZ de training. Daarbij komen vragen aan de orde als ‘Hoe speel je bij de invoering van de richtlijn in op de omgevingsfactoren die van invloed zijn?’ en ‘Hoe zorg je ervoor dat de aanbevelingen uit de richtlijn worden opgevolgd en hoe krijg je iedereen mee?’. Kortom: van richtlijn naar praktijk.

Investering in kwaliteit en zichtbaar resultaat

Vanwege het grote belang van dit onderwerp wordt de training gesubsidieerd door het ministerie van VWS. Hierdoor kunnen twee verzorgenden per zorgorganisatie de training gratis volgen. Zij hoeven dus alleen tijd te investeren. Daar tegenover staan zichtbare resultaten: meer tevreden cliënten, bewoners en familie en groter werkplezier bij helpenden en verzorgenden. Daarnaast kunnen de opgedane kennis en vaardigheden ook worden ingezet voor andere kwaliteitsverbeteringen in de organisatie.