Als iemand langdurig te weinig eiwit en energie binnenkrijgt is dat schadelijk voor de gezondheid – daarover bestaat geen twijfel. Onduidelijk is echter waar precies de grens ligt: wanneer is sprake ondervoeding? Er is geen eenduidige definitie van ondervoeding en een betrouwbare methode om ondervoeding vast te stellen ontbreekt. Zo blijkt uit het advies van de Gezondheidsraad.

Effectiviteit onduidelijk

Ook over de effectiviteit van voedingsinterventies is nog veel onduidelijk. Er is veel onderzoek op dit gebied, maar de kwaliteit daarvan is onder de maat. Dus of bijvoeding leidt tot gezondheidswinst (bijvoorbeeld een kortere opnameduur of een lager overlijdensrisico) is niet te zeggen. De huidige aanpak van ondervoeding bij ouderen is gebaseerd op het idee dat het altijd zinvol is ondervoeding te behandelen. Het is echter maar de vraag of dat klopt.

Gedegen onderzoek nodig

Volgens de Gezondheidsraad is aandacht voor een goede voedingsstatus van ouderen waardevol en moet deze niet verloren gaan. Ondervoeding is namelijk potentieel een belangrijk probleem. Wel is gedegen wetenschappelijk onderzoek nodig om inzicht te krijgen in de omvang en meest effectieve aanpak ervan. Volgens de raad is samenwerking tussen instellingen nodig om op dit terrein hoogwaardig onderzoek van voldoende en omvang en duur uit te kunnen voeren.

Bron en meer informatie: www.gezondheidsraad.nl

Hoe kun jij als verzorgende gezondheidsrisico’s beperken? Daarvoor heeft V&VN in opdracht van ActiZ een praktische aanpak gemaakt. Deze aanpak ondersteunt je bij het signaleren van mogelijke gezondheidsrisico’s bij depressie, medicatie, incontinentie, voeding en decubitus. Meer leren? Kom dan naar de Week van de Verzorging.

Tijdens de Week van de Verzorging van 10 – 14 oktober kun je de workshop Risicosignalering volgen op:

• 10 oktober in Hengelo
• 11 oktober in Simpelveld
• 13 oktober in Duivendrecht

Workshop

In de workshop komt de ontwikkelde poster en de verschillende werkbladen aan de orde. Deze middelen helpen je bij het signaleren van gezondheidsrisico’s bij cliënten. Ze geven aan welke signalen je serieus moet nemen. En welke vervolgacties verstandig zijn en hoe je het beste kunt handelen bij depressie, medicatie, incontinentie, voeding en decubitus.

Week van de Verzorging

Naast deze workshop kun je als verzorgende nog meer workshops tijdens de Week van de Verzorging bijwonen, zoals over de toekomst van je beroep. In de bijeenkomsten laten collega’s mooie projecten zien, waarmee zij de zorg verbeteren. Je raak geïnspireerd door ‘het goede gesprek’. Lees meer op www.weekvandeverzorging.nl

In overleg met verschillende organisaties uit de sector zijn de volgende thema’s geselecteerd:

• omgaan met probleemgedrag
• handelingsgerichte diagnostiek
• medicatieveiligheid
• ouder wordende cliënten
• gezondheid
• seksualiteit en seksueel misbruik
• goed gebruik van het ondersteuningsplan
• LVG en verslaving
• zeggenschap
• ontwikkelingsgericht ondersteunen

Naast deze tien inhoudelijke thema’s wordt in dit programma ook gewerkt aan de versterking van de kennisinfrastructuur.

Leernetwerken

De eerste twee leernetwerken, omgaan met probleemgedrag en handelingsgerichte diagnostiek, zijn onlangs gestart. In september volgt een leernetwerk over medicatieveiligheid. De overige thema’s volgen daarna.

Betrokken partijen

Het verbeterprogramma wordt uitgevoerd door CBO/TNO, VGN, Vilans en verschillende andere partners. De inhoud van het programma wordt in nauwe samenwerking met de VGN specifiek voor de gehandicaptenzorg ontwikkeld. Het programma wordt gefinancierd door ZonMw. ZonMw heeft in totaal 3 miljoen euro voor dit programma in de sector beschikbaar gesteld.

Meer informatie

Kennisplein Gehandicaptensector

Medewerkers, verzorgenden, voedingsassistenten, diëtisten en cliënten kunnen met de toolkit aan de slag om de maaltijdambiance en het signaleren van ondervoeding te bevorderen én verbeteren. De praktische instrumenten in de toolkit, zoals de focus- en ervaringskaarten, miniposters en het spel ‘Smaken verschillen!’ maken de medewerkers ook bewust van het belang van eten en drinken.

Spel ‘Smaken verschillen!’

Het spel ‘Smaken verschillen!’ is bedoeld voor cliënten en medewerkers samen. Cliënten krijgen ruimte om te praten, ervaringen uit te wisselen en verbeterpunten aan te geven. Medewerkers krijgen inzicht in de huidige en voormalige eet-, drink- en ambiancebehoeften van de cliënt. Maar de focus ligt ook op de risico’s, signaleren en het voorkomen van ondervoeding.

Hoe werk je in de praktijk met de toolkit?

Na de bewustwording volgt het verbeteren in de praktijk. De actieklapper in de toolkit bevat alle instrumenten om een verbetertraject op te zetten rond eten en drinken. In de klapper staat duidelijk hoe, wanneer en welke instrumenten ingezet kunnen worden. Met verschillende meetinstrumenten, zoals de observatielijst maaltijdambiance, Quickscan ondervoeding signaleren en SNAQrc, brengt u doelgericht de huidige situatie in kaart. Het doel van deze instrumenten is te meten of wat je doet ook daadwerkelijk verbeterd is.

Subsidie van ZonMw

De toolkit is ontwikkeld met behulp van subsidie van ZonMw. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis om daarmee de zorg en gezondheid te verbeteren.

“Ik kan ’s ochtends al uitkijken naar mijn warme maaltijd. Een moment van rust en genieten van het eten”, vertelt Mak. “In zorgorganisaties wordt eten en drinken nog steeds vaak puur gezien als iets dat nu eenmaal nodig is. Terwijl het een moment moet zijn waar cliënten naar uitkijken. Meer ambiance en keuzemogelijkheden maken van de maaltijd een prettige activiteit. Dat zorgt er tegelijkertijd voor dat mensen beter en meer gaan eten en dit voorkomt en vermindert ondervoeding.” De toolkit biedt onder andere instrumenten voor het bevorderen van de maaltijdambiance. Daarnaast hoopt Mak dat de toolkit helpt om medewerkers bewust te maken van het belang van screenen op ondervoeding én dat ze weten wat ze met de signalen moeten doen.

Onderdelen van de Toolkit

Vilans heeft de ‘Toolkit Zorg Zelf voor Beter Eten en Drinken’ ontwikkeld met behulp van de geleerde lessen uit meerdere Verbetertrajecten Eten en Drinken van Zorg voor Beter. De toolkit bevat verschillende instrumenten:

• een actieklapper met concrete actiepunten;
• focuskaarten;
• ervaringskaarten;
• het spel ‘smaken verschillen’;
• miniposters met leus, om iedereen in de organisatie te laten zien waar je mee bezig bent.

Concrete acties

Door het doorlopen van de actieklapper kunnen organisaties direct zelf aan de slag met eten en drinken. “Je kunt bijvoorbeeld eerst nagaan hoe jouw organisatie scoort op het gebied van maaltijdambiance of het screenen van ondervoeding. Zo zie je wat er beter kan in jouw organisatie”, vertelt Mak. “Als je alle gegevens hebt, kun je een actieplan opstellen en ook daar helpt de toolkit je bij. Om het actieplan vervolgens uit te voeren, heb je instrumenten nodig. Ook die zitten in de toolkit, zoals een voorbeeld van een weegbeleid en een instrument voor het screenen van ondervoeding.”

Bewustwording

Heel belangrijk is volgens Mak dat een organisatie zich niet alleen focust op het doorvoeren van concrete veranderingen. “Tegelijkertijd moet je de medewerkers ervan bewust maken hoe belangrijk aandacht voor eten en drinken is.” Daarvoor dienen de verschillende kaarten en het spel. Het spel ‘Smaken Verschillen’ wordt gespeeld door de cliënten en eventueel een zorgmedewerker. “Het is een hele leuke manier om erachter te komen hoe cliënten denken over eten en drinken. Wat vinden zij gezellig tijdens het eten? Wat vinden ze lekker en wat aten ze vroeger graag? Tegelijkertijd levert het de medewerkers antwoorden op die ze kunnen gebruiken bij de ontwikkeling van beleid rond eten en drinken.”

Praten met collega’s

De ervaringskaarten zijn bedoeld om zorgmedewerkers bewust te maken van situaties. “Op de ervaringskaart staat een situatie die de medewerker moet ervaren vanuit de positie van de cliënt. Hij krijgt dan bijvoorbeeld een drievaksbord met lauw eten opgediend, dat hij binnen tien minuten moet opeten.” De focuskaarten richten zich op een bepaald aspect van de maaltijd, zoals rituelen en gebruiken. De uitkomsten van de ervaringskaarten en focuskaarten worden besproken in het teamoverleg. “Door met elkaar te praten over alle aspecten van voeding, krijg je er gelijk meer aandacht voor.”

Groot of klein

Volgens Mak kan iedereen makkelijk met de toolkit aan de slag. “Je pakt het zo groot of klein aan als je zelf wilt. Je kunt af en toe wat kaarten tevoorschijn halen om met elkaar te bespreken. Maar je kunt ook een verbeterteam samenstellen en een verbetertraject starten.” Omdat ondervoeding is opgenomen in de Normen voor Verantwoorde zorg, krijgt eten en drinken steeds vaker aandacht. “Toch weten veel medewerkers niet hoe ze de maaltijdambiance kunnen verbeteren of hoe ze ondervoeding kunnen herkennen en screenen. Voor al deze gevallen is de toolkit Zorg zelf voor Beter Eten & Drinken een uitkomst.”

Toolkit bestellen?

De ‘Toolkit Zorg zelf voor Beter Eten & Drinken’ kost 170 euro en is verkrijgbaar in de webwinkel van Vilans.

Volgens Anja Evers en Hinke Kruizenga van de Stuurgroep Ondervoeding is deze lichte daling te danken aan de voortdurende aandacht voor ondervoeding. Het Zorg voor Beter Verbetertraject Eten en Drinken heeft in zorgcentra voor een dalende lijn gezorgd. Ook de herkenning van ondervoeding is gestegen: van vijftig naar zeventig procent. In verpleeghuizen is 25 procent van de bewoners ondervoed en heeft 40 procent een matige voedingstoestand. In de thuiszorg is 15 tot 25 procent ondervoed.

Herkennen is behandelen

In de helft van de gevallen wordt ondervoeding niet herkend en dus ook niet behandeld. Met het voorkomen van ondervoeding zijn veel belangen gediend. In de ouderenzorg zijn de vitaliteit en gezondheid van de bewoners beter en de kwaliteit van hun leven hoger. Door alle inzet is de screening op ondervoeding zeker toegenomen, benadrukken Evers en Huizinga: “We moeten blijven hameren op het vroegtijdig herkennen en adequaat behandelen van ondervoeding. Screenen en wegen blijft belangrijk, evenals een ruime aandacht voor de ambiance rond de maaltijd.”

Gebruik de screeningslijst

Dat de screening op ondervoeding is toegenomen, is mede te danken aan de screeningslijst die Hinke Kruizenga ontwikkelde: drie vragen waarmee ondervoeding kan worden herkend. Steeds meer zorginstellingen gebruiken deze SNAQ (Short Nutritional Assessment Questionnaire); verpleeg- en verzorgingshuizen herkennen ondervoeding met de SNAQRC (for Residential Care). Het vragenlijstje is gemakkelijk en snel te gebruiken en er is een behandelplan aan gekoppeld.

[bron: Tijdschrift Gastvrije Zorg]

De signaleringslijst is een praktisch hulpmiddel om slikproblemen te achterhalen. Begeleiders krijgen door het invullen van acht vragen een goede indicatie of hun cliënt een slikprobleem heeft. In dat geval volgt het concrete advies om op korte termijn een arts en/of logopedist te raadplegen.

Veel slikproblemen

Bijna de helft van de mensen met een verstandelijke beperking die ouder is dan 50 jaar heeft een slikprobleem. Slikproblemen hebben een grote invloed op de gezondheid en het welbevinden van een cliënt. Door het verslikken kan ondervoeding, uitdroging of longontsteking ontstaan. In sommige gevallen zelfs met de dood tot gevolg. Verslikken kan ook leiden tot stikken.

Signalen niet herkend

Het verslikken wordt vaak niet herkend door begeleiders, omdat de signalen niet voldoende bekend zijn. “Wij associëren slikproblemen met verslikken en proesten, terwijl bij deze groep mensen slikproblemen zich vaak op een andere manier uiten”, aldus logopedist Annemarie Helder van Gemiva-SVG Groep, die de signaleringslijst ontwikkeld heeft. “Langzaam eten, weinig tot geen eetlust hebben, longproblemen of regelmatig koorts hebben zijn een greep uit mogelijke signalen van slikproblemen.”

Kennisplein Gehandicaptensector

Het onderzoeksproject ‘Signaleren van verslikken’ is als kenniswerkplaats uitgevoerd binnen het Kennisplein Gehandicaptensector. Gemiva-SVG Groep heeft de signaleringslijst ontwikkeld met behulp van kennis en ervaring van deskundigen waaronder logopedisten en begeleiders. Het Kennisplein is een initiatief van VGN, Vilans en MEE Nederland, maar de sector is eigenaar van het plein. Fonds NutsOhra financiert projecten in de gezondheidszorg, waaronder de ontwikkeling van deze signaleringslijst.

Bron: www.vilans.nl

Dat blijkt uit een onderzoek dat de Wageningen Universiteit deze zomer heeft gehouden op verpleeghuislocaties van zorginstelling BrabantZorg in Oss en Veghel. De ministeries van LNV en VWS financierden het onderzoek.

Smaakvol en biologisch

In totaal deden bijna zeventig ouderen mee aan het onderzoek. De cliënten in Veghel kregen gedurende enkele maanden aangepaste maaltijden: met smaakvolle, biologische producten, een optimale maaltijdpresentatie én een goede ondersteuning aan tafel door het personeel. Voor de ouderen in Oss veranderde er niets.

Aangekomen

In Veghel werd 32 procent meer groenten, 29 procent meer zetmeel en 76 procent meer appelmoes gegeten. Dit leidt volgens de onderzoekers niet alleen tot minder gewichtsverlies, maar mensen komen zelfs in gewicht aan (op jaarbasis 6 tot 7 kilo). Hierdoor hebben cliënten in de toekomst waarschijnlijk minder dure dieetproducten nodig. Dit compenseert de extra kosten veroorzaakt door het gebruik van biologische producten.

Succesvolle verbeteracties

Brabantzorg, waar de deelnemende verpleeghuizen uit Oss en Veghel onder vallen, deed eerder mee aan het Verbetertraject Eten en Drinken van Zorg voor Beter. In dit traject leerden instellingen werken aan ondervoeding door beter te luisteren naar de wensen en voorkeuren van cliënten én door de ambiance rond de maaltijd te verbeteren. Zo maakten in totaal 62 verpleeg- en verzorgingshuizen en 11 instellingen voor verstandelijk gehandicapten van eten weer een feest.

Het Verbetertraject Eten & Drinken van Zorg voor Beter vormde een belangrijke impuls voor de bewustwording en het beter leren omgaan met eten en drinken in de zorg. In dit programma zijn veel instrumenten en producten ontwikkeld zoals richtlijnen voor verantwoorde vocht- en voedselvoorziening, instrumenten voor screening op ondervoeding en een e-learningmodule.

Zorg voor Beter II

In Zorg voor Beter II geven de Rotterdamse Hogeschool en het LEVV hier een vervolg aan. Met een implementatieproject bevorderen zij de verdere verspreiding en implementatie van de beschikbare instrumenten en slaan daarbij twee vliegen in één klap. Zorgorganisaties ontvangen ondersteuning bij het implementeren van zorgverbeteringen en studenten van ROC’s en HBO’s leren de vaardigheid van het implementeren die ze later in hun beroepsuitoefening weer verder in kunnen zetten.

Kwaliteitsverbetering en onderwijspakket

Acht verbeterteams zullen aan de slag gaan in vijf verpleeghuizen en drie thuiszorgorganisaties in de regio Rotterdam. De verbeteracties moeten bijdragen aan een meetbare verbetering van de kwaliteit van zorg rond eten en drinken. In aanvulling op dit traject wordt ook gekeken naar de mogelijkheid om ook de ziekenhuissector bij de verbeteracties te betrekken. Ook op geriatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen is ondervoeding een groot probleem.

Voor het onderwijs levert het project naast uitdagende stages tevens een onderwijspakket op, bedoeld voor docenten aan faculteiten Gezondheidszorg en ROC’s.

(bron: LEVV)

“We zijn al op de goede weg: ondervoeding staat inmiddels bij veel instellingen hoog op de agenda”, zegt Mostert. Hij was namens Vilans, het kenniscentrum langdurende zorg, projectleider van de Verbetertrajecten Eten en Drinken, die Zorg voor Beter de afgelopen jaren heeft georganiseerd. “Veel verzorgenden weten dat ze op ondervoeding moeten letten en zijn zich bewust van het probleem. Maar bewustwording alleen is niet genoeg. De stap die ze nu moeten zetten is ermee aan de slag gaan. Juist verzorgenden kunnen het verschil maken, want zij staan het dichtst bij de bewoners.”

Lastig gesprek

Verzorgenden moeten daarom in gesprek gaan met hun cliënten. “We willen namelijk dat zij elke dag weer rekening houden met de individuele wensen van bewoners op het gebied van eten en drinken. Het probleem is dat verzorgenden vaak niet weten hoe ze het bij hun cliënten moeten aankaarten of hoe ze erachter kunnen komen wat de eet- en drinkwensen van hun cliënten zijn. Ze vinden het moeilijk om zo’n gesprek aan te gaan. Terwijl zij belangrijk zijn voor het signaleren en aanpakken van ondervoeding én het voorkomen daarvan.”

Nuttige toolkit

Om het gesprek tussen cliënten en medewerkers op gang te brengen, heeft Vilans voor Zorg voor Beter een toolkit Eten en Drinken ontwikkeld. “Tijdens de verbetertrajecten hebben we veel kennis opgedaan over hoe verzorgenden op een eenvoudige manier het gesprek kunnen aangaan met bewoners. Die kennis hebben we omgezet in een paar eenvoudige en praktische leermiddelen die samen de toolkit vormen.” Begin oktober moet deze toolkit, die bestaat uit verschillende kaartjes en een spel, af zijn. De kaartjes uit de toolkit kunnen worden gebruikt in een teamoverleg. Focuskaartjes richten zich bijvoorbeeld op een bepaald aspect van de maaltijd, zoals rituelen en gebruiken. “De opdracht is dan om na te denken over je eigen maaltijdrituelen, die na te vragen bij je cliënten en ze te bespreken in het team.”

‘Grootste eetzonde’

In de toolkit zit ook een spel, ‘Smaken verschillen’, dat medewerkers kunnen spelen met een groep bewoners. Spelers gooien met een dobbelsteen op een soort ganzenbord met gekleurde vakjes. Elke kleur staat voor een bepaalde speelkaart waarop een vraag of een opdracht staat. Deelnemers krijgen bijvoorbeeld een kenniskaart (‘Ondervoeding komt bij ongeveer een kwart van de verpleeghuisbewoners voor. Waar of niet waar’ ), een sfeerkaart (‘Neem een verjaardag van vroeger in uw hoofd. Wat werd er gegeten en gedronken?’), ontboezemingskaart (‘wat is uw grootste eetzonde’) of actiekaart (‘wat zou u doen als u merkt dat uw buurvrouw heel erg is afgevallen?’). Tijdens de workshop op de Dag van de Verzorging gaat Mostert het spel met de deelnemers spelen. “Ik hoop echt dat ze enthousiast de zaal verlaten en het spel ook met hun eigen cliënten willen spelen.”

Geen eilandjes

Mostert beseft dat er al veel op het bordje van verzorgenden ligt en dat het lastig kan zijn ook aandacht aan voeding te besteden. “Maar kleine gesprekjes kunnen al het verschil maken. Vraag als het bord vol blijft: ‘Mevrouw, ik zie nog veel eten op uw bord. Wat is de reden dat u uw maaltijd niet helemaal hebt opgegeten?’ Wellicht smaakt het eten niet of heeft de cliënt wel een zere mond.” Soms kan ondervoeding ook het gevolg zijn van onhandige eettijden. “Als er te weinig tijd zit tussen het ontbijt en de lunch hebben mensen nog geen trek en eten ze uiteindelijk te weinig. Dat kun je verzorgenden niet kwalijk nemen. Maar zij kunnen wel attent zijn: krijgen cliënten wel tussendoortjes op tijdstippen dat ze wel trek hebben? Kunnen we de familie stimuleren om lekkere dingen mee te nemen? Vaak denken medewerkers dat dit de taak van de diëtist is, maar die wordt pas ingeschakeld als de cliënt al ondervoed is.” Dat noemt Mostert een belangrijk leerpunt uit het verbetertraject: “Het gaat vaak fout als mensen op eilandjes werken. ‘Zij van de keuken, wij van de verzorging’. Maar iedereen in de organisatie kan bijdragen aan het tegengaan van ondervoeding. De verzorgende vervult hierin een hele belangrijke rol”