Hoe kun jij als verzorgende gezondheidsrisico’s beperken? Daarvoor heeft V&VN in opdracht van ActiZ een praktische aanpak gemaakt. Deze aanpak ondersteunt je bij het signaleren van mogelijke gezondheidsrisico’s bij depressie, medicatie, incontinentie, voeding en decubitus. Meer leren? Kom dan naar de Week van de Verzorging.

Tijdens de Week van de Verzorging van 10 – 14 oktober kun je de workshop Risicosignalering volgen op:

• 10 oktober in Hengelo
• 11 oktober in Simpelveld
• 13 oktober in Duivendrecht

Workshop

In de workshop komt de ontwikkelde poster en de verschillende werkbladen aan de orde. Deze middelen helpen je bij het signaleren van gezondheidsrisico’s bij cliënten. Ze geven aan welke signalen je serieus moet nemen. En welke vervolgacties verstandig zijn en hoe je het beste kunt handelen bij depressie, medicatie, incontinentie, voeding en decubitus.

Week van de Verzorging

Naast deze workshop kun je als verzorgende nog meer workshops tijdens de Week van de Verzorging bijwonen, zoals over de toekomst van je beroep. In de bijeenkomsten laten collega’s mooie projecten zien, waarmee zij de zorg verbeteren. Je raak geïnspireerd door ‘het goede gesprek’. Lees meer op www.weekvandeverzorging.nl

Als een dementerende oudere net incontinent is, kunnen verzorgenden onterecht de neiging hebben direct incontintentie-materiaal te gebruiken. Dit werkt incontinentie juist in de hand. Dit en andere praktische informatie is te lezen in het nieuw verschenen boek ‘Toiletgang bij dementie’, dat tijdens de internationale Dag van de Verpleging is gepresenteerd.

Depressief

Het boek geeft een heldere uitleg van wat goede zorg bij incontinentie is. Ouderen met dementie in zorgcentra hebben vaak onnodig last van incontinentie. Ongeveer 50 tot 60% van de cliënten met incontinentie lijdt aan depressieve klachten, schaamte en een lager zelfbeeld. Verzorgenden, verpleegkundigen en mantelzorgers spelen een belangrijke rol bij het terugdringen of zelfs voorkomen van incontinentie bij dementerenden.

Vroege signalering

Door vroege signalering en diagnostiek is het mogelijk om incontinentie voor een deel te verminderen of zelfs te voorkomen. Ook een andere aanpak van de dagelijkse toiletgang kan onnodige incontinentie terugdringen. Auteurs van het boek zijn Dr. Paul van Houten (specialist ouderen geneeskunde) en medisch journalist Aliëtte Jonkers.

Bron: Tijdschrift voor Verzorgenden

Het scheelt per cliënt 9500 euro voor elk jaar dat de cliënt (nog) niet naar een verzorgingshuis of verpleeghuis gaat, maar thuis blijft wonen met ondersteuning van de thuiszorg en een mantelzorger. Dit betekent dat er landelijk 24,8 miljoen euro bespaard wordt. Twee verschillende scenario’s geven een potentiële besparing die ligt tussen de 1,4 miljoen en 66,2 miljoen euro, zo blijkt uit het onderzoek.

Kwaliteit van leven

De kwaliteit van leven van zowel de patiënt als de mantelzorger is vermoedelijk hoger wanneer de opname wordt uitgesteld. Ondanks de doorgaans zware taak
van mantelzorgers lijken zij bereid de last langer te dragen om een opname in een verzorgingshuis of verpleeghuis te voorkomen. Ze zijn echter niet altijd in staat, zowel fysiek als financieel, om deze belastende taak langer voort te zetten.

Reden tot opname

Of incontinentie de hoofdreden is van een opname is nog voor discussie vatbaar. Wel is bekend dat de meest voorkomende reden die mantelzorgers bij een opnamewens opgeven de incontinentiezorg is. Nader onderzoek moet laten zien welke factoren bepalen of een opname kan worden uitgesteld. Zo zullen de kosten van absorptiematerialen, crisisopnamen en het ontlasten van mantelzorgers erbij betrokken moeten worden.

Verzorgenden in de langdurende zorg kunnen de nieuwe richtlijn gebruiken bij de zorg voor mensen met urine-incontinentie van 65 jaar of ouder. Deze mensen hebben vaak last van fysieke beperkingen, beperkte mobiliteit, problemen met het evenwicht, verminderde spiersterkte, problemen met de cognitie of een verslechterde conditie.

De juiste behandeling

De richtlijn geeft informatie over de manier waarop verzorgende urine-incontinentie het beste kunnen diagnosticeren en welke behandelingen en welke specifieke verpleeg- en verzorginterventies nodig zijn. Ook staat in de richtlijn welke disciplines hierbij betrokken moeten worden. De richtlijn is door kenniscentrum LEVV in opdracht van beroepsvereniging V&VN speciaal ontwikkeld voor de langdurende zorg.

In Nederlandse verpleeghuizen heeft 75 procent van de cliënten last van urine-incontinentie. Ook in de thuiszorg komt incontinentie vaak voor. Voor veel mensen is dit een ingrijpende aandoening die een belangrijke belemmering vormt in het dagelijks functioneren. Naast de gevolgen voor de kwaliteit van leven van de cliënt, zijn de kosten van materialen aanzienlijk. Tot slot gaat incontinentiezorg gepaard met zware fysieke belasting voor de verzorgenden.

Verbetertraject Continentie

Om de zorg rond incontinentie te verbeteren heeft Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg, vanaf januari 2009 twee rondes van het Verbetertraject Continentie binnen het programma Zorg voor Beter uitgevoerd. Zeventien zorgorganisaties werkten een jaar lang hard om de continentiezorg in hun organisatie te verbeteren. Het doel was tweeledig: incontinentie bij cliënten verminderen en de fysieke belasting van de verzorgenden verkleinen. “Na twee rondes blijkt dat je veel kunt bereiken met eenvoudige verbeteringen”, vertelt Roelf van der Veen, projectleider bij Vilans. “Bijvoorbeeld het verwijderen van obstakels in de gang zodat er een goede en snelle doorgang is naar het toilet.”

Cliënten meer tevreden

De prevalentie van incontinentie bleef bij de instellingen nagenoeg gelijk, omdat een jaar te kort bleek om hier al veranderingen in te zien. Als de verbeterteams echter op dezelfde voet verdergaan, zal de prevalentie gaan dalen. Het blijkt dat naarmate de zorgzwaarte bij cliënten hoger is, de kans op herstel van incontinentie kleiner is. De zorg rond incontinentie is bij alle deelnemende instellingen wel sterk verbeterd. Dat had ook tot gevolg dat de beleving van cliënten over de incontinentiezorg verbeterde. Uit metingen die instellingen verrichten na afloop van het verbetertraject, bleek dat het rapportcijfer dat cliënten gaven steeg van een 6 naar een 7,4.

Meer resultaten

Om cliënten met urine-incontinentie goed te kunnen behandelen is het belangrijk dat wordt vastgesteld om welke vorm van urine-incontinentie het gaat. Dat is echter niet altijd het geval. Bij de deelnemende instellingen is het aantal cliënten met een diagnose over de oorzaak van incontinentie verdubbeld van 30 naar 60 procent. Een ander resultaat is dat de huidconditie verbeterde met 20 procent per cliënt. Verder werden cliënten vaker naar het toilet gebracht. De gemiddelde tijd die de zorgverlener hiervoor nodig heeft nam af. Zorgverleners zijn zelf ook meer tevreden over de manier waarop zij incontinentiezorg verlenen. Tot slot is het taboe op het bespreken van incontinentieproblemen afgenomen bij cliënten en zorgverleners.

Goed voorbeeld

Stichting Elisabeth in Breda heeft tijdens het verbetertraject naar verschillende oplossingen gezocht. “We hadden een klein budget en kozen daarom eerst voor kleine verbeteracties”, zegt Miriam Wilmot, fysiotherapeut en adviseur verbetermanagement. “We hebben katrollen aan de toiletdeuren bevestigd zodat ze makkelijker opengaan, meer ruimte gecreëerd in de huiskamer zodat cliënten het toilet makkelijker bereiken en de wasmanden en overbodig incontinentiemateriaal dat in de weg staat uit de badkamers gehaald.” Dit zijn kleine aanpassingen, maar zorgen er wel voor dat de cliënten nu op tijd het toilet bereiken. Dat betekent niet dat cliënten dan niet meer incontinent zijn, maar wel dat ongelukjes minder voorkomen. Wilmot vertelt: “Het leuke van deze verbeteracties is dat resultaten direct zichtbaar zijn!”

Boekje over verantwoorde continentiezorg

De projectleiders van Vilans hebben inspirerende praktijkvoorbeelden en opgedane kennis uit het verbetertraject verzameld in het boekje ‘Verantwoorde continentiezorg: Wat jij als verzorgende kunt doen!’. Het boekje is speciaal geschreven voor verzorgenden. “We kunnen niet alle cliënten continent maken, maar de zorg wel degelijk verbeteren en het werk fysiek lichter maken”, geeft Roelf van der Veen van Vilans aan. Dit boekje is een handig naslagwerk voor iedere verzorgende.

Meer informatie

• Download de factsheet met resultaten (pdf, 40.7KB) van het Verbetertraject Continentie.
• Het boekje ‘Verantwoorde continentiezorg: Wat jij als verzorgende kunt doen!’ is te verkrijgen via de webwinkel van Vilans, kenniscentrum voor langdurende zorg.

Sabina Mak was namens Vilans, kenniscentrum voor de langdurende zorg, een van de leden van het kernteam van het Verbetertraject Continentie, dat onlangs is afgerond. “Het is een lastig onderwerp: continentiezorg zorgt niet alleen voor zware fysieke belasting en een flinke tijdsbesteding voor de verzorgenden, maar incontinentie veroorzaakt ook schaamte, onzekerheid en depressieve gevoelens bij de cliënt. Maar met relatief gemakkelijke aanpassingen, kun je de zorg rondom continentie aanzienlijk verbeteren.”

Diagnose

Mak heeft een boekje geschreven over de bevindingen en ervaringen tijdens het verbetertraject, waarover ze tijdens de workshop zal vertellen. “ik wil in ieder geval aandacht besteden aan het belang van een goede diagnose. De oorzaak van incontinentie is vaak niet duidelijk, terwijl je die wel nodig hebt om cliënten met incontinentie goed te begeleiden, verzorgen en behandelen.”

Functionele incontinentie

Er zijn verschillende soorten urine-incontinentie, waaronder stressincontinentie, gemengde incontinentie en functionele incontinentie. “Die laatste komt het meeste voor in de langdurende zorg en wordt veroorzaakt door lichamelijke of praktische beperkingen”, legt Mak uit. “Mensen kunnen het toilet niet op tijd bereiken of kunnen het toilet niet meer vinden. Als je dat als team weet, kun je ervoor zorgen dat de cliënt zo min mogelijk hoeft te zoeken en wel op tijd is, door bijvoorbeeld een pictogram op de wc-deur te hangen.”

Goede alternatieven

Ook cliënten die last krijgen van tijdelijke incontinentie door bijvoorbeeld een griepje of andere kortdurende ziekte, kunnen door gerichte acties na verloop van tijd weer continent worden, vertelt Mak. “Het maken van duidelijke afspraken met cliënten rond de toiletgang is belangrijk, maar ook het aanreiken van goede oplossingen of alternatieven als iemand moeite heeft het toilet op tijd te vinden.”

Betere continentiezorg

Het verbetertraject en ook straks de workshop zijn erop gericht mensen die continent zijn, zo te houden én om de continentiezorg te verbeteren. “Uit de verbetertrajecten blijkt dat zowel verzorgenden als cliënten en familie het veel prettiger vinden als er bewust gewerkt wordt aan de zorg rond de toiletgang. En dat is wat we willen bereiken.” Betere continentiezorg bestaat onder andere uit het bewust en goed omgaan met cliënten tijdens de toiletgang, het inzetten van het juiste incontinentiemateriaal, maar ook het voorkomen van incontinentieletsel bij de cliënt.

Verbeteren vraagt tijd

Het is lastig cliënten die al langere tijd incontinent zijn, weer continent te maken. Dat blijkt ook uit de resultaten van het verbetertraject. “De deelnemers aan het verbetertraject hebben heel hard gewerkt, maar van de 52% cliënten met incontinentie die bij de eerste ronde betrokken waren, is slechts 3% weer continent geworden. Alle afdelingen zijn ook pas een jaar bezig met het verbeteren van de continentiezorg. En juist deze verbeteringen hebben echt tijd nodig zich te bewijzen. Wij zijn ervan overtuigd dat wanneer deze afdelingen op dezelfde voet verder gaan, zij op langere termijn ook hier concrete resultaten behalen.’’

Diagnose incontinentie

Alle deelnemende instellingen zijn na het verbetertraject beter in staat de juiste diagnose (door een huisarts, uroloog, specialist ouderengeneeskunde) te stellen. ‘’Hierdoor is het aantal cliënten met de diagnose incontinentie in absolute cijfers toegenomen’’, legt Mak uit. Dit is ook een aandachtsgebied binnen de normen voor verantwoorde zorg en wordt gemeten met de indicator ‘incontinentie diagnose’. Uit een onderzoek van de Volkskrant in 2009 kwam naar voren dat weinig zorgorganisaties in de langdurende sector vaststellen om welke vorm van urine-incontinentie het gaat. ’’Reden te meer voor zorgorganisaties om mijn workshop te bezoeken als ze gericht willen werken aan een betere continentiezorg.”

‘Verantwoorde continentiezorg: Wat jij als verzorgende kunt doen! ’ is speciaal geschreven voor verzorgenden. Verbeteringen in de continentiezorg hoeven tegenwoordig niet alleen van bovenaf te komen, maar juist van de werkvloer. Verzorgenden weten immers het beste wat er in de praktijk nodig is en wat wel of niet werkt.

Verbetertraject

Een kleine honderd verzorgenden hebben tijdens het verbetertraject in dertien verbeterteams gewerkt aan betere continentiezorg. Hun ervaringen zijn op papier gezet. Doe uw voordeel met de voorbeelden, tips en instrumenten die in de praktijk zijn gebruikt en hun nut hebben bewezen.

Bestellen?

Ga naar de Vilans Webwinkel

Ze vindt het moeilijk zichzelf op de borst te kloppen, maar is blij met de erkenning die ze met deze award krijgt. “Ik was heel verbaasd om te horen dat ik had gewonnen, want ik doe geen heel ingewikkeld, fundamenteel onderzoek”, vertelt Knibbe na terugkomst in Nederland. “Ik sta juist met beide benen in de praktijk en gebruik onderzoek zo praktisch mogelijk. Juist de wisselwerking tussen onderzoek en praktijk intrigeert me. Ik luister goed waar mensen in de zorg tegenaan lopen en probeer daarvoor een oplossing te bedenken. Als iets uit de theorie in de praktijk niet werkt, pas ik mijn onderzoek daar gerust op aan en andersom: goed onderzoek kan je genadeloos op de blinde vlekken in de praktijk wijzen.” Knibbe hoopt dat de aandacht voor de award ervoor zorgt dat praktijkgericht onderzoek in Nederland meer aandacht krijgt.

Wegcijferen

Van oorsprong is Knibbe fysiotherapeut, vervolgens studeerde ze cum laude af als bewegingswetenschapper en richtte ze, samen met haar broer Nico Knibbe, LOCOmotion op. Zij hielden zich eerst vooral bezig met ergonomie voor zorgprofessionals. “Verzorgenden zetten zich zo enorm in voor hun cliënten dat ze zichzelf nog wel eens vergeten. Ze cijferen zichzelf weg. Ik vind het een uitdaging om te zoeken naar manieren om hun arbeidsomstandigheden te verbeteren die tegelijkertijd de kwaliteit van zorg verhogen.” Inmiddels is ergonomie niet meer een standaard onderdeel van haar onderzoeken, Knibbe houdt zich meer en meer bezig met de kwaliteit van zorg en met arbeidsproductiviteit.

Kleine innovaties met grote gevolgen

Binnen Zorg voor Beter begeleidde Knibbe onder andere zeventien kleine innovatieprojecten, de zogenaamde ’17 zonnen’. Kleine verbeteringen met vaak grote gevolgen, zoals het gebruik van een slimme douchestoel of een opstalooprek. “Empowerment van zorgverleners staat daarbij aan de basis. Wanneer zij zelf problemen signaleren en verbeteringen doorvoeren heeft dat veel meer impact dan wanneer het van bovenaf komt. Wat dat betreft kunnen wij weer veel van de Amerikanen leren.” Knibbe ziet ook een vliegwieleffect: “Wanneer je als verzorgende met een verbetering aan de slag gaat en het werkt echt, én je wordt erom gewaardeerd, kom je sneller met de volgende verbetering. Het mooie is dat verzorgenden zo meer plezier krijgen in het werk, en de tijd voor de cliënt ook nog eens toeneemt. Wat dat betreft ligt er nog zoveel goud op de werkvloer.”

Controversieel maar innovatief

Knibbe was binnen Zorg voor Beter ook betrokken bij de Verbetertrajecten Continentie en Verzorgend Wassen. Voor het Verbetertraject Continentie heeft Knibbe vooral inhoudelijke ondersteuning geboden. Zij heeft instellingen laten zien hoe zij hun continentiebeleid konden verbeteren en ze geholpen met de evaluatie van de effecten. Verzorgend wassen is in de zorg controversieel en ook Knibbe moest er eerst niets van weten. “Ik vond het de ondergang van goede zorg, dat cliënten niet eens meer een goede wasbeurt kregen. Totdat ik zeven jaar geleden metingen ging doen bij koploperinstellingen die er al mee werkten. Toen kreeg ik vrijwel alleen maar goede resultaten en werd zo duidelijk dat wassen met de kant-en-klare washandjes uit een pakje echt werkt. Zo blijkt maar weer dat je altijd oog moet houden voor innovaties, ook al sta je er in eerste instantie sceptisch tegenover.”

Kracht van Zorg voor Beter

“Mijn manier van werken past goed bij Zorg voor Beter, omdat de verbetertrajecten heel praktijkgericht zijn. Als een theorie in de praktijk niet voldoende blijkt te werken, dan passen begeleiders en instellingen gedurende het traject hun werkwijze aan. Andersom helpen onderzoeksresultaten om de praktijk een stap verder te brengen.” Knibbe noemt de kracht van Zorg voor Beter ook dat instellingen de kans krijgen innovaties echt een kans te geven. “Het is niet zomaar droppen van een innovatie. De begeleiders stimuleren instellingen veel aandacht aan de invoering te besteden, zodat het ook optimaal werkt. Dat is zo belangrijk, goede implementatie kan een innovatie maken of breken.”

Extra impuls

Volgens Knibbe geldt dat voor vrijwel elke innovatie. “Natuurlijk kun je ook buiten Zorg voor Beter aan de slag gaan met verzorgend wassen. Early innovators hebben zo’n programma niet nodig. Maar voor de groep daarachter heeft Zorg voor Beter een grote meerwaarde.” Of een innovatie een succes wordt, hangt volgens Knibbe voor 30% af van het product zelf en voor 70% van de implementatie, het draagvlak, de scholing, instructie, borging en verspreiding binnen de zorginstelling. “Dat betekent voor de instellingen hard werken. Zorg voor Beter kan daarbij een extra impuls zijn: er is landelijke aandacht voor het onderwerp, het probleem wordt binnen de instelling gelijk veel serieuzer genomen én dankzij het programma kunnen deelnemers makkelijk kennis delen. Het zorgt ervoor dat de innovatie niet ten onder gaat in de waan van de dag. Wanneer mensen alleen een doos met kant-en-klare washandjes kopen en er zit geen plan achter, is een innovatie zoals verzorgend wassen gedoemd te mislukken.”

Tijdens de Train-the-trainer workshop leert u verschillende didactische werkvormen te gebruiken. Dat gebeurt via een speelse overdracht van kennis en vaardigheden. De nadruk van deze training ligt op didactiek.

Na afloop kunt u het volgende:

• de didactische vormen van de workshop urineweginfecties hanteren op basis van geformuleerde leerdoelen;
• de belangrijkste begrippen bij urineweginfecties: definities, symptomen, oorzaken, risicofactoren zoals hygiëne en gedrag, preventie- en behandelmogelijkheden weergeven;
• een stimulerende cursus bieden over het signaleren, behandelen en verzorgen van urineweginfecties volgens het standaardprotocol en de cliëntbrief urineweginfecties;
• taken, rollen en verantwoordelijkheden van verschillende disciplines bij urineweginfecties bespreekbaar maken.

Meer informatie

• Data: 13 april, 22 april, 18 mei, 20 mei, 8 juni of 15 juni 2010
• Tijd: 9.00 uur tot 17.00 uur
• Locatie: Nieuwegein’s Business Center (NBC), Blokhoeve 1, 3438 LC Nieuwegein (tel. 030 – 602 6900). Het NBC is goed bereikbaar met zowel de auto als het openbaar vervoer.
• Kosten: deelname kost €100,- per deelnemer. Het is mogelijk om (deels) te betalen met de Zorg voor Beter Academie vouchers.
• Meer informatie en aanmelden: Zorg voor Beter Academie

Tijdens de slotconferentie van het Zorg voor Beter Verbetertraject Continentie benadrukt Vilans projectleider Roelf van der Veen dat er na een jaar hard werken een aantal mooie resultaten zijn geboekt: “En nu de verbeteringen die zijn gemaakt, vasthouden en verspreiden!” Hij geeft toe: “In het begin had ik er een hard hoofd in dat we iets konden verbeteren. De meeste zorgverleners in Nederland accepteren incontinentie als iets dat er gewoon bij hoort. Het was een uitdaging om te kijken hoe we deze routine konden doorbreken.” Van der Veen: ‘’Als ik na een jaar lang verbeteren de balans opmaak, zien we wel degelijk goede resultaten!’’.

Betere diagnose, beter incontinetiemateriaal

Hanneke Knibbe (LocoMotion) gaf tijdens de slotconferentie een presentatie over de uitkomsten van registraties die de verbeterteams intra- en extramuraal hebben uitgevoerd. In totaal zijn ruim 200 cliënten gescreend. Knibbe: ‘’De verbeterteams mogen trots zijn! Niet alleen is het stellen van een goede diagnose incontinentie bijna verdubbeld (van 30% naar 56%). Ook houden de afdelingen nu massaal het drie dagen incontinentiedagboekje bij. Deze verbeteringen zijn dé basis voor goede incontinentiezorg. Verder is te zien dat het aantal minuten per ‘toiletepisode’ naar beneden is gegaan van 11,7 minuten naar 8,8 minuten. Dit is waarschijnlijk een direct gevolg van het gebruik van modern incontinentiemateriaal (bijvoorbeeld, het buikbandsysteem) en een betere route naar het toilet (bijvoorbeeld, door het weghalen van waskarren op de gang of het opruimen van de toiletruimte).

Betere beleving

Maar één van de mooiste resultaten is dat de beleving van de continentiezorg bij de cliënt ruimschoots is verbeterd. Voor het verbetertraject scoorde de cliënt hierop met een 7.0 en nu met een 8.0. Een vol punt omhoog!’’ Knibbe: “Het aantal clienten met incontinentie (de prevalentie) is nagenoeg gelijk gebleven. Eerst was 52% van de cliënten incontinent en nu is dit 49%. Maar als verbeterteams op dezelfde voet verder gaan, zullen zij hier ook zeker resultaten in zien.”

Struinen bij de informatiemarkt

Alle verbeterteams kregen een eigen ‘marktkraam’ om daar hun ontwikkelde instrumenten en producten te presenteren. Sommige tafels lagen vol met handleidingen, protocollen, screeningslijsten en beleidsplannen. En op andere tafels lag alleen nog maar een plan van aanpak. Tijdens deze informatiemarkt zag je iets ontstaan waar Zorg voor Beter voor staat: Het uitwisselen van materiaal en kennis. Kaartjes werden uitgewisseld en mailcontact volgt. Kijk, zo doen we dat!

Message in a bottle

Alle verbeterteams kregen de opdracht om in één kwartier een brief aan zichzelf te schrijven. In deze brief schreven zij op waar zij over een half jaar staan met hun incontinentiezorg. Bijvoorbeeld: Over een half jaar is ons verbeterteam nog steeds bij elkaar en actief. Daarna moesten zij deze brief bij het kernteam inleveren. Over een half jaar krijgen zij deze brief toegestuurd zodat ze kunnen kijken hoe ze er voorstaan. Van der Veen benadrukte in zijn slotwoord nogmaals: ‘’En nu komt het erop aan. Nu moeten de verbeterteams zelfstandig door met het borgen en verspreiden van de verbeteringen. De klad kan en mag er niet inkomen, want over een half jaar ligt die brief met bereikte doelen toch echt bij jullie op de deurmat..…’’