Steeds vaker spelen ervaringsdeskundigen een rol in de behandeling van andere cliënten en worden daar ook voor betaald. “Met een passende opleiding zijn het uiterst gemotiveerde werknemers die heel dicht bij de cliënt staan”, vertelt Mariëtte Kelderman van GGZ Oost Brabant. Samen met de Reinier van Arkel Groep uit Den Bosch ontwikkelt zij met het project ‘Opleiding tot ervaringsdeskundig begeleider’ een aanvullende module voor ervaringsdeskundigen, waarmee zij onder meer in de maatschappelijke opvang terecht kunnen.

Ondersteuning voor moeilijke momenten

Het project heeft tot nog toe een aanvullend lesprogramma voor het eerste studiejaar opgeleverd. Hiermee zijn inmiddels vijf toekomstig ervaringswerkers aan ROC De Leijgraaf van start gegaan, naast hun reguliere mbo-opleiding. Belangrijke thema’s binnen de aanvullende module zijn persoonlijke ontwikkeling, zelfreflectie en het aannemen én vasthouden van een professionele houding. Kelderman: “Die ondersteuning is nodig voor de momenten dat het moeilijk wordt, bijvoorbeeld wanneer een ervaringsdeskundige in een voor hem bekende situatie terecht komt, zoals een cliënt met een zware verslaving.”

Positieve reacties

Om theorie en praktijk optimaal op elkaar af te stemmen, wisselen de studenten hun opleiding af met werken in een ggz-instelling. De eerste reacties zijn positief. “Cliënten voelen zich begrepen door ex-patiënten”, aldus Kelderman. “Ook ervaringsdeskundigen zelf denken dat zij dichter bij de patiënten staan en in hun team een nieuw perspectief meebrengen. Het werk is ook heilzaam voor henzelf. Bovendien zijn medewerkers binnen de betrokken instellingen positief, al moeten sommigen wel even wennen.”

Concrete producten

Behalve het ontwikkelen en uitvoeren van de aanvullende module is het project ook bezig met het uitwerken van een selectietraject vóór de opleiding. “Er is veel interesse. We willen de meest gemotiveerde studenten een goede kans van slagen geven.” Concreet moet het project met de subsidie van ZonMw twee overdraagbare producten opleveren: een syllabus met docentenhandreiking voor het voortraject en een syllabus, docentenhandreiking en werkgevershandreiking voor de aanvullende module.

(bron: ZonMw nieuwsbrief Geestelijke Gezondheid)

De GGzE maakt veel gebruik van ervaringsdeskundigen. Sinds enkele jaren zijn er opleidingen op mbo- en hbo-niveau waarin ervaringsdeskundigen leren mensen met dezelfde problemen bij te staan. “We zetten professionele ervaringsdeskundigen in binnen de teams. Zij vormen daardoor een belangrijk onderdeel van de behandeling. Maar ervaringsdeskundigheid is meer”, legt Spitters uit. “Dat betekent ook: al tijdens de behandeling van een cliënt rekening houden met zijn wensen en behoeften.”

Paternalistisch denken

GGzE wil medewerkers bewust maken wat een goede bejegening betekent voor de cliënt. Kees Spitters: “De cliënt weet zelf vaak wel wat goed voor hem is en kan aangeven wat hij nodig heeft en hoe hij bejegend wil worden. Wij maken ons binnen de ggz nog wel eens schuldig aan paternalistisch denken. Dan vergeten we dat je met de cliënt overeenstemming moet bereiken over de behandeling en het doel waaraan je samen gaat werken.” Spitters vindt het erg belangrijk dat dit paternalistisch denken verdwijnt en het ‘nieuwe’ gedachtegoed wordt uitgedragen binnen zijn organisatie. “Dat veranderingsproces begint al binnen de opleidingen.”

‘Blended learning’

Medewerkers krijgen allemaal een cursus cliëntparticipatie, maar Spitters wil ook beginnende studenten dit gedachtegoed bijbrengen. “Je kunt het wel in de organisatie zelf leren, maar als je het onderdeel laat uitmaken van de opleiding komen de nieuwe medewerkers beter voorbereid in de praktijk.” Vanaf september gaat GGzE daarom samen met het ROC het nieuwe lesmateriaal ontwikkelen. In mei 2012 moet dan de pilot plaatsvinden, waarna de module in het volgend schooljaar kan worden geïntroduceerd. “We weten nog niet hoe het eruit gaat zien, maar waarschijnlijk wordt het blended learning: deels klassikaal, deels via e-learning.”

Ook andere sectoren

Spitters denkt dat ook andere ROC’s de module willen en kunnen overnemen en dat ook opleidingen voor de VVT en gehandicaptenzorg de module gaan gebruiken. “Natuurlijk is de ervaringsdeskundigheid daar anders, maar het idee is hetzelfde. In de gehandicaptenzorg kun je familie erbij betrekken en hun ervaringen gebruiken in de bejegening met de cliënt. Zij kennen hem of haar tenslotte beter dan jij als zorgverlener.” Denkt Spitters dat alle studenten deze nieuwe manier van werken en denken kunnen leren? “Zeker wel. Sterker nog: als je in de zorg wilt werken, moet je deze competenties wel hebben.”

Over de subsidieronde onderwijs

ZonMw heeft 25 projecten gehonoreerd die gaan werken aan een betere aansluiting tussen kennis, zorgonderwijs en de zorgpraktijk. De subsidieronde, een samenwerking tussen het Nationaal Programma Ouderenzorg en het programma Zorg voor Beter, leverde veel aanvragen op van samenwerkingsverbanden tussen mbo-instellingen en zorgorganisaties. Doel van de subsidieronde is actuele kennis uit de langdurende zorgpraktijk te vertalen naar onderwijsproducten. De projecten leveren lesmateriaal op dat het zorgonderwijs vooruit helpt.

Donderdag 22 september brengt Zorg voor Beter, samen met het Nationaal Programma Ouderenzorg, een nieuwsbriefspecial uit over de onderwijsprojecten. Bent u nog geen nieuwsbriefabonnee maar wilt u de special niet missen? Abonneer u dan nu op de nieuwsbrief.

Hiervoor pleitte Giel Hutschemaekers, hoogleraar Geestelijke Gezondheidszorg aan de Radboud Universiteit, op het congres GeestKrachtig Vooruit. Tijdens dit congres werd teruggeblikt op 10 jaar Geestkracht, een grootschalig onderzoeksprogramma van ZonMw voor de GGZ. “We moeten het aantal psychiatrische bedden halveren door er voor te zorgen dat veel meer mensen goed worden geholpen in de eerste lijn. Mensen in de gespecialiseerde GGZ gaan vaak onnodig veel gebukt onder het stigma van psychiatrisch patiënt.” De oproep van de hoogleraar sluit aan de bij wens van minister Schippers (VWS). Zij zei eerder in de Tweede Kamer dat een reductie uit oogpunt van de patiënt en uit kostenoverwegingen wenselijk is. In 2009 waren ruim 32.000 bedden in de GGZ in gebruik.

Veel bereikt met Geestkracht

Op het congres in Zwolle werd de loftrompet gestoken over het onderzoeksprogramma Geestkracht. “Grootschalig onderzoek in de GGZ is niet alleen nuttig maar ook noodzakelijk”, benadrukte Richard van Dyck, emeritus hoogleraar psychiatrie. “Geestkracht heeft 121 wetenschappelijke publicaties opgeleverd en 15 miljoen euro aan extra gelden uit Europa en de Verenigde Staten. De VS omdat ze ons kennisinfrastructuur beter vonden dan in eigen land.”

Kennis breed verspreiden

Diverse wetenschappers spraken in Zwolle hun zorgen uit over de toekomst van wetenschappelijk onderzoek van de GGZ, nu het onderzoeksprogramma na 10 jaar is afgelopen. “We mogen trots zijn op wat is bereikt maar het is wel zaak dat de samenwerking tussen het onderzoeksveld en de GGZ-instellingen verder wordt uitgebouwd”, zei Harry Rooijmans, voorzitter van de programmacommissie van Geestkracht. “Daar is wel extra geld voor nodig.”

Ziekteverzuim en schooluitval voorkomen

Voor de financiën moet verder gekeken worden dan alleen naar het ministerie van VWS gaf Pauline Meurs, voorzitter van ZonMW, aan. “We willen andere ministeries als Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, het bedrijfsleven en koepelorganisaties ervan overtuigen dat ook in hun sectoren meer kennis en begrip van psychiatrische problemen belangrijk is. Door psychiatrische problemen te voorkomen of snel te verhelpen is er immers minder ziekteverzuim van werknemers of schooluitval van leerlingen. En ook in gevangenissen is meer kennis van psychiatrische problematiek nodig. Iedereen heeft baat bij een betere GGZ.”

Angst, depressie, psychoses en gedragsstoornissen. Wat weten we er eigenlijk van? In Nederland krijgt ruim veertig procent van de mensen ooit een psychische ziekte of psychische problemen. Ze hebben een grote negatieve invloed op de kwaliteit van leven. GeestKracht is een groot en ambitieus programma dat kennis wilde genereren en toepassen op het gebied van angst- en stemmingsstoornissen, psychosen en gedragsstoornissen.

Toen en nu

Met vereende krachten hebben organisaties gewerkt aan infrastructuur, kennis en implementatie op dit gebied. Wat hebben deze inspanningen opgeleverd? Waar stonden we eerst, waar staan we nu en wat zijn de aanknopingspunten voor de toekomst?

Wanneer

Donderdag 24 maart van 12.00 tot 17.00 uur

Locatie

Regardz Event Center Nieuwe Buitensociëteit te Zwolle

Kosten

Deelname aan de GeestKrachtdag is gratis

Meer informatie en aanmelden

www.zonmw.nl

Drie of vier Trimbossers die een dag naar uw organisatie komen om u te helpen met een probleem of knelpunt op het gebied van de geestelijke gezondheid.. Dit is in het kader van de ‘Trimbos deelt kennis’ dag mogelijk! Die dag gaan medewerkers van het Trimbos-instituut in groepjes van ongeveer drie personen het land in. Op zoveel mogelijk verschillende plaatsen – van GGz- en zorginstellingen, verpleeg- en verzorgingshuizen, gemeenten, bedrijven, zorgverzekeraars, scholen, woningcorporaties, justitiële instellingen tot werkgevers- en werknemersorganisaties – willen de Trimbos-medewerkers graag hun kennis delen over vraagstukken op het gebied van de geestelijke gezondheid.

Meedoen?

Heeft u in uw organisatie een probleem of vraag waarover u graag advies krijgt, leg die dan aan Trimbos voor. Het Trimbos instituut neemt vervolgens telefonisch contact op om uw vraag helder te krijgen, en om te kijken of deze geschikt is voor een kort cyclische aanpak. Dit advies is geheel gratis.

Met de Diversiteitsprijs wil MOVISIE goede praktijken verzamelen die de meerwaarde en kracht van diversiteit zichtbaar maken. De Diversiteitsprijs wordt dit jaar voor de vierde keer georganiseerd. Het thema van 2010 is Léven met beperkingen: meedoen voor chronisch zieken en mensen met een psychische, verstandelijke of lichamelijke beperking. Op 1 november 2010 wordt de Diversiteitsprijs uitgereikt tijdens de Onbeperkte Diversiteitsdag.

Criteria

Tot 15 september 2010 kunt u een project inzenden. De criteria voor deelname zijn:

• Het project draagt bij aan empowerment van de doelgroepen zelf: de competenties en vaardigheden van mensen met een beperking worden versterkt.
• Het project richt zich op groepen of projecten die faciliteren dat mensen met een beperking op een gelijkwaardige manier kunnen deelnemen aan alle aspecten van het maatschappelijk leven.
• Het project draagt op concrete en zichtbare wijze bij aan de gezondheid, emancipatie en/of maatschappelijke participatie van individuen of groepen mensen met een beperking.
• Het project brengt de verschillende doelgroepen zélf op positieve ideeën en stimuleert hen tot activiteiten.
• Het project is samen met de doelgroep (mensen met een beperking) ontwikkeld.
• Het project is baanbrekend en innovatief.
• Het project is makkelijk na te volgen/over te dragen.
• Het project heeft een positieve balans tussen kosten en baten.

Meer informatie en project aanmelden

www.movisie.nl

In de geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg is een schat aan kennis opgebouwd die kan helpen om psychische problemen te voorkomen en terug te dringen. Zorgorganisaties en –professionals gebruiken deze kennis op het gebied van onderzoek, preventie en zorg echter nog lang niet altijd in de praktijk. Een van de oorzaken is dat zij die kennis niet zo gemakkelijk kunnen vinden.

Breed scala aan projecten

ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie, heeft daarom vrijwel alle projecten die ze sinds 2004 heeft gefinancierd op internet gezet. De organisatie financiert een breed spectrum aan projecten: van fundamenteel en strategisch onderzoek tot projecten ter verbetering van de zorg in de dagelijkse praktijk.

Makkelijk zoeken

Aan de projecten in de database zijn trefwoorden toegekend om het zoeken te vergemakkelijken. Ze zijn gegroepeerd op type aandoening, doelgroep en type hulpverlening/preventie. Zoeken op combinaties is ook mogelijk. Het gaat om projecten op het terrein van de geestelijke gezondheidszorg in brede zin. Ook projecten over gedragsproblemen bij jongeren staan bijvoorbeeld in de database. Hetzelfde geldt voor onderzoek dat zich niet direct richt op de zorg, maar op achterliggende neurologische processen.

De database ggz en verslaving is voor iedereen toegankelijk op www.zonmw.nl/ggz.

Een psychiatrisch kookboek, noemen ze het, ‘met recepten voor goed handelen, en tips en waarschuwingen over alle onderwerpen die voor bemoeizorg van belang zijn’. Want bemoeizorg is een ambacht, en dat wordt nog te veel over het hoofd gezien, menen de auteurs. De adviezen en lessen in het boek zijn praktisch en gedetailleerd, bijvoorbeeld het advies om je hart aan te raken nadat je een islamitische klant de hand hebt geschud – een teken van respect. Of het gebod de patiënt geen valse beloften te doen, en in een gesprek met een psychoticus niet van de hak op de tak te springen.

Vakkennis beperkt

Mensen helpen die niet geholpen willen worden: dat vraagt om specifieke vaardigheden, weet Jules Tielens, die al elf jaar als psychiater werkt bij het Amsterdamse Rehabteam van Mentrum, onderdeel van Arkin. Het Rehabteam verleent hulp aan dakloze psychiatrisch patiënten. “Over de vaardigheden van het ambacht ‘bemoeizorg’ is nog heel weinig bekend en geschreven”, zegt Tielens. “Tijdens sollicitatiegesprekken met kandidaten voor het Rehabteam merk ik steeds weer dat de vakkennis vaak beperkt is.”

Slecht onderzoek

Onderzoeken zijn er volgens Tielens genoeg. “Het moet tegenwoordig maar allemaal evidence based zijn, daar zijn we in doorgeslagen. Ik ben zeker niet tegen onderzoek, maar te veel onderzoek zit methodologisch slecht in elkaar. Het is korte termijnwerk dat bovendien soms wordt gefinancierd door pillenfabrikanten. Menselijk gedrag wordt door ontelbare factoren beïnvloed, terwijl onderzoek zich slechts kan richten op één of twee factoren.”

Ervaring

Bovendien is een groot deel van wat behandelaars doen nu eenmaal niet evidence based, zegt Tielens. “Maar dat wil niet zeggen dat er over dit dagelijks werk geen verstandige dingen te zeggen zijn. Dat heeft te maken met ervaring. Als je naar de kapper gaat, dan weet je wanneer je buiten staat of het een goede kapper was of niet. Daar hoef je geen wetenschapper voor te zijn.”

Bemoeizorg richt zich op sociaal kwetsbare personen met psychiatrische of ernstige psychosociale problemen, die ook kampen met problemen op andere levensgebieden zoals financiële problemen, onvoldoende persoonlijke verzorging of leven in een isolement. Deze cliënten hebben zorg nodig maar vragen er niet om. Ze mijden hulp zelfs vaak.

Moeilijk bereikbare doelgroep

Voor de reguliere zorg is het meestal onmogelijk of erg moeilijk deze mensen te bereiken. Het vraagt veel creativiteit en doorzettingsvermogen van hulpverleners om dergelijke complexe problemen te helpen oplossen. Elke situatie is weer anders en ook de beschikbare zorg en diensten zijn in alle regio’s verschillend.

Beter functioneren met minder problemen

Om probleemgedrag aan te pakken is het belangrijk dat de verschillende hulpverleners in teams met elkaar samenwerken. Zo kunnen zij deze kwetsbare personen beter sociaal laten functioneren en de problemen in hun leven verminderen. In het verbetertraject hebben de deelnemende instellingen gewerkt aan de continuïteit van de zorg door het ontwikkelen van en het werken volgens een vast behandel- en begeleidingsplan. Ook hebben deelnemers op een sociale kaart in beeld gebracht wat het aanbod is aan zorg, wonen en welzijn. Daarmee kunnen zij actief contact onderhouden met hun netwerkpartners. Ook hebben instellingen het zorgproces in beeld gebracht om de samenwerking met de ketenpartners te verbeteren.

Resultaten

In het verbetertraject gebruikten deelnemers het meetinstrument HoNOS om de beperkingen in het sociaal functioneren van hun cliënt te bepalen. Na afloop van het verbetertraject werd in totaal bij ruim 350 cliënten een verbetering in het sociaal functioneren gemeten. Het aantal levensgebieden waarop cliënten ernstige of zeer ernstige problemen hadden is gelijk gebleven of verminderd. Bij een derde van de cliënten is de ernst van de problemen afgenomen. Het kan dan gaan om de woon- of financiële situatie, dagbesteding, de algemene dagelijkse levensbehoeften, sociale steun, isolement/eenzaamheid, relaties en woningvervuiling. Over de hele linie nam de globale ernst van de problemen in de loop van de tijd af.

“Op het sociale vlak, betaald werk en zingeving is voor de ggz-cliënt in de langdurige zorg nog een wereld te winnen”, zegt Hans Kroon. Hij is projectleider van de Monitor langdurige ggz. Voor deze monitor heeft het Trimbos-instituut gebruik gemaakt van de gegevens van een aantal regionale zorgmonitors. Daarom moeten de resultaten van deze monitor volgens Kroon met de nodige voorzichtigheid worden bekeken: ze leveren niet per se een representatieve landelijke steekproef op.

Zingeving en ontplooiing

Toch is een tendens zichtbaar. De basale behoeften, zoals zorg voor het huishouden, voeding, veiligheid, uitkeringen en informatieverstrekking over de behandeling, blijken voor veel patiënten redelijk te worden vervuld. Maar als het gaat om gezelschap, intieme relaties, zingeving en herstel, activiteiten overdag, en psychisch welbevinden, blijken de zorgbehoeften voor ggz-cliënten minder goed te worden vervuld.

Hoop voor de toekomst

Kroon ziet wel enige hoop voor deze patiëntengroep. “Via de Zorg voor Beter-trajecten zijn goede resultaten te boeken. Zeker als daarbij het belang van de ervaringsdeskundige goed wordt onderkend.” In de monitor zelf wordt geconcludeerd dat onderlinge steun en lotgenotencontact mogelijk goede ingangen vormen om tegemoet te komen aan de onvervulde zorgbehoeften van patiënten. Binnenkort publiceert het Trimbos-instituut effectonderzoeken over dit onderwerp.

Lees hier de Monitor van het Trimbos-instituut (pdf, 223.39KB)

Bron: Psy, over geestelijke gezondheid en verslaving